LUCIEN REBATET. LES DÉCOMBRES, GRUZ 2/6

n

 

II

LE CAMP DES PITRES

CHAPITRE VIII
LE TONNERRE D’AOÛT

J’étais allé passer mes vacances dans un petit village alsacien, à la crête des Vosges, juste au-dessus de Riquewihr, muni d’une valise pleine de littérature à lire et à écrire. Le journal d'André Gide qui venait d'apparaître dans son entier, si passionnant, si pénétrant, rempli d’un si profond souci de sincérité, avec d'année en année le retour d'une invincible séquelle de christianisme et les jobarderies puritaines en résultant, m'emmenait fort loin de lord Halifax et du couloir polonais.

Ma grande affaire avait été aussi d'aller à Genève, avec mon ami Georges Hilaire, pour rendre une enthousiaste visite aux tableaux du Prado, de suivre encore une fois un de ces pèlerinages cosmopolites aux grandes oeuvres humaines, qui restent dans notre siècle un des signes les moins discutables de la civilisation.

A Paris, cependant, la campagne contre les “hitlériens français” redoublait de rage. Les postes de radio juifs, de mèche avec les journaux communistes, Ce soir et l'Humanité, annonçaient l'arrestation de Gaxotte et de Brasillach. Gaxotte, incontinent, se décidait à un voyage de six mois pour les Indes. Il partait, il était parti. Un misérable voyou de presse du nom d’Henri Jeanson, qui jouait les grands pamphlétaires dans les bandes d'intellectuels anarchisants, s’empressait de m'envoyer ce télégramme : “Ainsi, vous touchiez à Je Suis Partout de l'argent d'Hitler. Mes compliments. Mais avouez que chez vous l'argent n'a pas d'odeur”. La postière, depuis, me vouait une muette horreur.

Le 15 août approchait sans que des périls plus sérieux qu'à l'ordinaire se dessinassent. La querelle de Dantzig s'aigrissait dans le lointain. Les revendications allemandes étaient si justifiées, si logique un correctif aux imbéciles fantaisies de Versailles dans ce coin-là, la Pologne militaire, catholique, antisémite et antirusse tellement hors du circuit des démocraties, que je ne pouvais croire à une menace tragique sortant de cet épais nuage. Je me fiais à la décrépitude des vieux régimes, qui glapissaient, tempêtaient du fond de leurs fauteuils de gâteux, mais paraissaient bien avoir les moelles trop gelées pour en sortir. Nous ne pouvions plus dire que nous fussions réellement en paix. Mais j'aurais bien parié que pour cet été encore nous éviterions la vraie guerre.

Au milieu des protestations des nationaux, une mission franco-anglaise était enfin partie pour Moscou, le général Doumenc en tête. La conférence promettait de s'éterniser, vaine et fastidieuse, dans le pur style genevois.

D'interminables pluies m’avaient décidé à brusquer mon retour pour Paris. J’étais revenu par Strasbourg dont jamais l'aspect de capitale vivante ne m'enchanta autant. J'avais accompli mon tour rituel au Rhin, rêvé sur ses berges dans la nuit tombante. Pas une voiture, pas un piéton sur l'énorme pont de Kehl. Rien que des soldats, des drapeaux, des armes. On entendait grincer les freins des automobiles badoises. Cependant la vie de cette autre rive était aussi lointaine pour le commun des Français que celle d'une autre planète, le fleuve qui la séparait de nous presque aussi infranchissable que les espaces sidéraux. Le touriste venu là de Nancy ou de Paris ne pouvait voir monter une tranquille fumée dans le ciel d'Allemagne sans songer à quelque diabolique fournaise de guerre.

La dernière avenue française se nommait “Aristide-Briand”. Il était sinistrement logique que cette absurdité-là conduisit à cette absurdité pire, cette chimère d'une civilisation mal pensée, à cette muraille barbare de mitrailleuses et de béton armé. Cependant, il ne me venait pas à l'idée que ce rempart porté deux cents kilomètres plus haut, comme au temps où nous étions à Coblence, eût davantage résolu cette intolérable querelle de voisins. Mais je pensais à Maurras que mes amis strasbourgeois, après un banquet, avaient une fois fait passer à la dérobée en auto de l'autre côté du Rhin pour une heure ou deux : toute sa connaissance physique de cet énorme empire.

Le lundi 21 août, vers onze heures du soir, j'étais seul avec le correcteur, un très sympathique garçon du nom de Baur, à l'imprimerie de l'Action Française, dans les bureaux crasseux et étouffés de la rédaction. Nous bâillions, les pieds sur les tables, au milieu de quelques télégrammes insipides : les inondations de Tien-Tsin, les combats à la frontière mandchou mongole, le ministre américain des postes à Paris, le pèlerinage pour la paix à Lourdes. Le cliquetis des linotypes montant de l’atelier engourdissait notre ennui.

Baur, machinalement, s'était tourné vers la “ printing ” d'Havas, notre monotone débiteuse de nouvelles. Tout d'un coup : “ Oh! Bon Dieu ! Ça alors ! Regardez ”. Sur le rouleau blanc achevaient de s'inscrire ces cinq lignes :

“ Le gouvernement du Reich et le gouvernement soviétique ont décidé de conclure entre eux un pacte de non-agression.

“ M. von Ribbentrop, ministre des Affaires étrangères du Reich, arrivera à Moscou le 23 août pour mener à bien les négociations ”.

Dans notre ébahissement, nous eûmes deux secondes de scepticisme. Nous en avions tant vu et tant entendu depuis un an ! Mais aucun doute n'était permis. La dépêche arrivait de Berlin. Elle portait l'estampille officielle du D. N. B.

Je bondis dans la rue pour être le premier à crier la nouvelle à Maurras qui arrivait. Il eut des deux bras un grand geste d'accablement, comme sous le poids de la pyramide d'idioties et de crimes que cet instant couronnait.

Son article de cette nuit-là est un de ces déconcertants arlequins où il viole superbement les règles les plus sommaires du journalisme, du haut des sacro-saintes préséances, érigées pour lui seul, de la latinité et de l’Action Française. On y trouve le long écho de la controverse entre Gaston Paris et Joseph Bédier sur les légendes épiques du XIIe siècle, des souvenirs fort actuels sur les libertés de la Provence pendant l'ancien Régime, enfin en une colonne compacte la rubrique de la propagande, où Il est dit que l'on fera la révolution des esprits par un système de bibliothèques circulantes. Au pacte prodigieux, Maurras n'abandonne pas plus de quarante-cinq lignes. Elles pèsent à vrai dire leur poids de diamant d'ironie, et il ne se prive pas d’y laisser entrevoir sa jubilation devant ce chef-d'oeuvre des cocuages démocratiques.

Pour nous, les disciples plus ou moins jeunes et fidèles, nous nous tenions les côtes sans l'ombre de vergogne. Nous n'aurions jamais rêvé une confirmation aussi monumentale de nos prophéties, un coup de théâtre pareil pour clore le bec des ennemis et cette insupportable querelle de la russomanie autour de quoi l'on s'écharpait depuis tantôt trois ans. La gifle ne pouvait pas être plus formidable, s'abattant avec fracas sur notre pompeuse délégation, et envoyant rouler dans la crotte les étincelantes feuilles de chêne du général Doumenc. L'Humanité, le matin même du 21, écrivait : “La paix doit être sauvée par l'union ferme, énergique, intransigeante des grandes démocraties décidées à secourir les peuples menacés et qui veulent se défendre. Ce front de la paix doit être rapidement cimenté par le Pacte avec la puissante Union soviétique”. Moscou n'avait même pas daigné adresser à cette basse valetaille un charitable avis de prudence. Elle la laissait s'enferrer avec le plus cynique mépris. Buré dans l'Ordre, voulait nier encore et croire à un suprême canard des “Hitlériens”. L'héroïque dragon Kirillis ne trouvait même pas la force de prendre sa plume et laissait à une doublure le soin d'éponger le crachat.

La dégustation de notre magnifique vengeance passait tout autre souci. Aussi bien, j'avais eu, dans mon premier mouvement, la quasi certitude qu'un tel coup liquidait l'affaire de Dantzig. La diplomatie béquillante de la France et de l'Angleterre venait de se faire jouer burlesquement par les vieux renards du Kremlin. Sous ce camouflet, tous nos cloportes d'ambassades tombaient les pattes en l'air. Leur laborieuse machine de guerre s'effondrait en bois d'allumettes. Avant qu'ils se fussent remis dans un incertain aplomb, les Allemands auraient manoeuvré et nous nous retrouverions encore, cocus et scandalisés, devant le fait accompli. Berlin ne calculait pas autrement.

J'avais trouvé Brasillach, fasciste impénitent, dans le même sentiment. Nous étions si bien familiarisés avec la politique nationale-socialiste que d'instinct nous raisonnions selon sa pente. Nous comprenions à merveille ce que Hitler disait, décrivait, refusait, proposait. Avec cet Allemand jugé si fumeux, nous remuions de claires et très pondérables réalités. C'étaient les vaticinations de la démocratie qui nous restaient inconcevables, ses sables mouvants qui paraissaient toujours plus étrangers à nos pieds.

Dans la journée du mardi, Maurras me dépêcha au quai d'Orsay, pour y représenter le journal à la conférence de la presse diplomatique. Cela, constituait pour moi toute une initiation, dans des circonstances aussi extraordinaires qu'il se pût. J'escomptais le pire ; l'imbécillité de cette cérémonie dont dépendait le lendemain l'opinion de toute la France me sidéra. J’attendais des faisans arrogants et pontifiants. Je trouvai des petits sous-chefs de bureaucratie effarés. Notez qu'il s'agissait de personnages considérables, ayant rang d'ambassadeurs et le crédit à l'avenant. Quelle aveuglante explication à la honteuse série de nos reculades, de nos dégringolades, des nasardes essuyées ! Comment avoir fait l'honneur à ces paltoquets de discuter historiquement ou politiquement leurs méfaits ? Des balles de son eussent suffi pour les démolir. J'en voulais aux plus avisés des confrères qui se trouvaient là de ne nous avoir jamais décrit ce misérable guignol dans ses vraies couleurs. Mais les meilleurs se gonflaient des fictions de leur importance, du sérieux supposé de ce lieu et du lustre qu'ils en recevaient. L'auréole du Quai était sacrée puisqu'elle les nimbait. Exceptons-en un, deux peut-être, au caractère bien tranché. Pour tous les autres, même les plus estimables, n'importe lequel eût sacrifié les devoirs de la vérité la plus élémentaire à l'orgueil de parler seul, quatre-vingt secondes, avec un ministre ou un sous-ministre entre deux portes d'antichambre, sur le marche-pied d'un wagon. Leur vie était de répandre une odeur de secrets d'Etat, de dégoiser sentencieusement des chapelets d'hypothèses divagantes, et de festonner aux alentours de minuit un papier digne d'un élève de cinquième avec des “On croit savoir en haut lieu” et des “Les cercles autorisés soulignent”. Ce que l'on soulignait et ce qu'on croyait savoir portait toujours à travers le public les miasmes juridiques et belliqueux de la boutique au négroïde Léger, secrétaire général et maître tout-puissant de nos Affaires Etrangères.

Tout ce que je pus apprendre de positif, ce fut que l'inquiétude majeure du Quai était de dissimuler autant qu'il se pouvait l'énormité de l'affront russe. Les grands attachés et les puissants secrétaires n'avaient de bouche que pour une seule consigne, mais extrêmement pressante, minimiser, selon leur misérable jargon, la nouvelle incongrue. Vous venez chapeau bas tirer la sonnette d'un malotru. Il vous reçoit d'un gigantesque coup de bottes aux fesses. Ce n'est rien. Minimisez les bleus de votre cul. Excusez gracieusement cette vivacité ! Si dans l'instant d'après, vous vous posez en chevalier de l'honneur, redresseur de torts, défenseur de la veuve et de l'orphelin, la farce sera parfaite.

La France aura réussi ce tour de jouer à la fois Matamore et Lagardère. Comment eût-on voulu qu'une telle pièce se terminât décemment ?

On nous annonça en grand appareil que vu l'exceptionnelle importance des événements, M. le ministre Georges Bonnet voulait bien nous recevoir. Le troupeau des plumitifs se précipita. Le ministre nous déclara joyeusement qu'il n'avait rien à nous dire. On quitta cependant le beau bureau doré avec des mines solennelles. Quelques traînards qui n'avaient pu entrer s’accrochaient aux manches des vestons. On leur faisait majestueusement savoir que dans un tel jour, les tuyaux ne se revendaient pas.

J'avais surtout remarqué le visage de Georges Bonnet sur lequel perçait une sorte de gaîté irrésistible. Pour lui comme pour nous sans doute, le fiasco de Moscou était d'abord une revanche personnelle sur les conjurés de ses propres services, sur l'infernale et imbécile bande de moscoutaires, dont Alexis Léger était l'âme, qui depuis quinze mois accablait de trahisons, de crocs-en-jambe, d'insultes l'unique ministre sensé que la France possédât. Nous n'avions pas dans notre bord à dissimuler l'épanouissement d'une telle satisfaction. Etait-elle convenable à pareille heure chez un homme de gouvernement ? J'en ai fait pendant plus de trois jours des anecdotes probablement injustes. Ce qu'on sait aujourd'hui de ces semaines prouve que Georges Bonnet y a rempli son devoir. Mais de toute évidence, sa maison lui échappait. Un sous-chef de bureau y avait plus de poids que lui. Il pouvait comploter contre la politique du ministre, faire exécuter à sa barbe les ordres de ses ennemis. Il était infiniment plus redouté. Il demeurerait quand Son Excellence aurait chu.

Sur ce vil personnel, un ministre eût pu, j'en suis sûr, prendre barre par des méthodes d'une énergie brutale. Mais dans son isolement, Bonnet s'y fût vite brisé les reins. Qu'un homme parvînt à imposer dans une telle place cette révolution des moeurs, et le sort de la France tournait. La guerre nous était épargnée. Cet homme, sans doute, serait aujourd'hui le maître du pays. On ne peut reprocher très sérieusement à Georges Bonnet de ne pas avoir tenu ce rôle. Il avait ce caractère arrondi et amorti par la continuelle nécessité du détour qui aura distingué tous les grands personnages de notre démocratie. Fait autrement, il n'eût jamais atteint le rang où il se maintenait tant bien que mal. Bonnet aura été le témoin intelligent, dont l'impuissante lucidité rend le drame plus affreux.

Le lendemain mercredi, le diagnostic n'était plus douteux : au Quai, le pouls de la guerre battait dur et tendu. On vérifiait, on tâtait dans une grave agitation les fameux déclics des pactes automatiques. “Fonctionneraient-lis ? Ne fonctionneraient-ils pas ?”

Je ne voulais encore y voir qu'un rite, le branle-bas d'alerte pour rien des grands jours d'offense à la dignité humaine. Nous n’arrivions pas à comprendre comment la guerre pouvait devenir pour la France et la Grande-Bretagne une nécessité plus que jamais impérieuse, à l'instant où ces pays voyaient s’écrouler tout le système sur lequel ils comptaient pour mener cette guerre. L'opiniâtreté ahurissante de la soviétophilie continuait à faire notre émerveillement. Les attachés de presse insistaient plus que jamais pour “qu'on ne montât pas en épingle l'entrevue Ribbentrop-Molotov”. Le Quai répétait à tous les étages : “Les négociations continuent à Moscou avec les délégués franco-anglais. Surtout, qu'on sache bien que rien n'est perdu de ce côté-là”.

Encore ignorions-nous tout ce qui venait de se dérouler en conseil des ministres et dans la coulisse du gouvernement : la volte-face soviétique expliquée par la tiédeur et les hésitations de la France, causées elles-mêmes par les campagnes des nationaux qui n’en finissaient pas de crier casse-cou, en somme Staline se précipitant dans les bras de Hitler par la faute des “fascistes” ; Daladier prêt aux plus écoeurantes humiliations, proposant qu’on obligeât, pour amadouer Moscou, les Polonais à accepter le passage des Russes sur leur sol.

Nous savions encore moins que les boutefeux refusaient tout projet de conversation avec l'Italie, qu'en revanche, ils réclamaient sans délai la mobilisation générale.

En vérité, notre instinct seul pouvait nous renseigner. J'eus pour mon compte le premier pressentiment de la catastrophe le mercredi soit 23 août. Vers huit heures, j’avais pris, pour gagner l'imprimerie, l'autobus qui, de Neuilly où j’habitais maintenant, descendait les Champs-Elysées et la rue de Rivoli. Il bruinait sur un Paris tout à coup désert, recroquevillé. Le receveur parla de 1.500 voitures de la T.C.R.P. qu'on venait de réquisitionner. En un clin d'oeil, une sensation funèbre m'envahit. Il allait donc falloir revivre septembre 38.

Je n'eus aucune surprise quand une dépêche vint nous apprendre un peu après minuit le rappel des réservistes des échelons 2 et 3. Henri Massis, qui passait par là, était impatient de savoir si Brasillach, rentré d'Espagne de la veille, comptait encore cette fois dans le lot. On hésitait à lui téléphoner si tard. Je m'armai de férocité. La sonnette le réveilla, le pauvre vieux, en sursaut. Il avait le fascicule 3.

Rentré chez moi, je lus jusqu'à près de quatre heures du matin des bouquins militaires. Rien d'autre ne pouvait distraire ma tête... Au demeurant, toute espèce d'angoisse m'avait quitté.

Le jeudi, alors que l'accord Ribbentrop-Molotov était déjà paraphé depuis plusieurs heures, nos honorables ambassadeurs de Moscou et de Berlin, le dénommé Naggiar et le dénommé Coulondre, pour se racheter de n'avoir pas eu depuis des semaines le plus petit soupçon de ce qui se tramait, téléphonaient, le premier que le torchon brûlait entre la délégation russe et la délégation allemande, le second qu’iI fallait surtout se garder de briser quoi que ce fût avec Moscou. Le compliment du papa Bienvenu-Martin à de Schoën lui apportant le 3 août 1914 la déclaration de guerre appartient peut-être à la légende. Nous aurions cette fois beaucoup mieux.

Les avis de ces observateurs si autorisés faisaient toujours prime à la conférence du Quai d'Orsay.

Nous revivions exactement les heures d'avant Munich, le dernier verre bu avec les amis mobilisés, la gare de l'Est grouillant d'uniformes fripés et dépareillés, mais cette fois avec des nerfs blasés, une résignation mécanique. Que ce siècle était donc ennuyeux !

Un de mes cadets préférés, Pierre Boutang, remplaçait depuis quelques jours à la Revue de la Presse de l'Action Française qui a été de tout temps une des rubriques importantes dans Paris, le titulaire, un garçon fin et discret du nom de Pierre Léger.

A vingt-deux ans, Boutang était père de deux bambins, sorti de Normale, agrégé de philosophie. Avec cela blond et imberbe comme un page, fort comme un champion d'olympiades, ayant franchi trop facilement les plus écrasantes épreuves pour ne pas être l'antithèse vivante d'une bête à concours. Ses triomphes universitaires au lieu de le désigner comme il se doit d'habitude à notre juste méfiance, n'étaient que la consécration naturelle de ses dons. Je l'aimais tendrement pour son feu, la roideur de ses haines, son orgueil encore ingénu et même sa confiance un peu irritante dans ses catégories de philosophe. Je le savais déjà presque trop bon dialecticien. L'événement le révélait au surcroît polémiste. Avec une vigueur superbe de colère et de raison, il démolissait les principes sacrés de la démocratie, déchirait les traités, traquait la meute des bellicistes millionnaires, fustigeait les ministres, rappelait les généraux à la réflexion, dépiautait Chamberlain, Churchill et Roosevelt, tout en haut d'un sixième du faubourg Saint-Jacques, dans une chambrette remplie de chaussettes trouées et de bouquins grecs épars. Les journaleux du Quai d'Orsay pilotaient des voitures étincelantes. Boutang, ce matin là, avait emprunté vingt francs pour acheter sa collection de journaux. Jusqu'au soir, nous rabâchâmes ensemble jusqu'à l’écoeurement nos arguments et nos dégoûts, l'obnubilation des juristes et des perroquets de presse, insensibles à la réalité, c’est-à-dire à l'insignifiance du cas Dantzig, le seul cependant qui jusque-là se posât. On ne s'était pas battu pour les vaches des Sudètes. Il n'était certainement pas plus urgent de se battre pour un port dont personne n'avait jamais contesté qu'il fût entièrement allemand et pour la concession d'une autostrade à travers le couloir, c'est-à-dire un territoire aux trois quarts germain.

Mais je n'éprouvais plus cette passion de l'année précédente, ce furieux désir de me jeter tout entier dans le combat pour la paix. L'annexion pure et simple de la Tchéquie après Munich nous enlevait nos meilleures armes, créait un trop écrasant précédent. Ou bien il eût fallu remonter trop haut, pulvériser trop de dogmes, abonder dans le sens de Hitler avec une liberté et une sérénité dont personne n'était plus capable. En eût-on eu le courage, trop de scrupules vous auraient imposé silence. Un Français de notre espèce n'osait plus s'accorder le droit de nourrir de telles pensées, de les répandre autour de lui sans craindre d'être grossièrement dupé et de faire duper sa patrie. Tel était l'état d'âme qu'avaient forgé aux moins crédules, aux moins ignorants, aux plus “nazis” d'entre nous trente mois de calomnies, de falsifications. C'était cela qu'on appelait un moral bien préparé. Fameux travail. Le parti de la guerre pouvait se féliciter et ne plus contenir sa hâte d'employer un aussi brave outil.

Mon espérance était devenue presque passive. Elle ne me quittait point encore pour cela. Je voulais toujours croire que nous allions vers un abandon hargneux de Dantzig.

La nuit du vendredi au samedi m'assombrit. La cérémonie de Tannenberg, qui devait avoir lieu le dimanche, nous laissant, pensait-on, un délai jusque-là, était supprimée. Comme un diagramme de clinique, les rouleaux interminables des “printings” nous révélaient la fièvre montant à travers l'Europe. De tous côtés, des bateaux rejoignaient à force de machines leurs ports d'attache. L'Allemagne était entourée d'un nuage de mystère d'où ne sortaient que des cris de plus en plus furibonds à l'endroit de la Pologne et semblait-il aussi, quelques coups de fusil. On n'osait plus prétendre que cet inquiétant brouillard était encore un artifice des bellicistes. Le cas de Dantzig paraissait déjà dépassé.

Le texte de l'accord germano-soviétique encore plus accablant et péremptoire qu’on ne le prévoyait, l'insupportable palinodie des communistes applaudissant ce pacte avec un enthousiasme éhonté achevaient de sceller, hélas ! l'union sacrée.

Le formidable imprévu de la manoeuvre désarçonnait les esprits les mieux lestés de réalisme. A leur tour, ils devenaient les jouets de ces flatulences du cerveau, de ces chatouillements d'épiderme, de ces chaleurs des boyaux décorés du nom de sentiments et d'idéologies, qui avaient tant excité leur rire ou leur fureur. Ils avaient su juger sans faiblesse la tyrannie et l'infirmité du socialisme à la mode judéo-asiatique, le combattre avec de bonnes armes. Mais ils ne savaient pas se hisser par-dessus leurs plus justes répugnances, par-dessus la grosse imagerie antimarxiste, pour voir le rude et génial machiavélisme de Hitler. Le “Horst Wessel Lied”, une brochure anticommuniste de la Maison brune retrouvée dans leur bibliothèque, leur masquaient l'énorme victoire que son audace gagnait au chancelier. Une amnésie foudroyante leur ravissait tout souvenir du degré insurpassable de discipline, d'abandon unanime et serein à ses volontés, à quoi le chef de l'Allemagne avait su amener une opinion publique par nature déjà si docile pour de telles affaires.

On a une grande peine à remettre dans leur vraie couleur d'aussi étranges errements alors que cette magistrale opération du Führer neutralisant le plus dangereux mais aussi le plus louvoyant de ses ennemis, put apparaître douze mois plus tard aux mêmes esprits, avec la même clarté et la même évidence, aussi naturelle, aussi nécessairement inscrite dans la logique des choses, que la faillite verticale de la démocratie.

Il faut croire que certains systèmes intellectuels et affectifs, forgés de longue date, atteignent dans les grands embrasements de l'histoire un point d'incandescence où ils aveuglent tous les yeux, où leur usage devient impossible ou fatal, avant qu'ils ne fondent, ne se volatilisent à jamais, ou n'aillent se couler dans les moules des vérités indestructibles et des nouvelles erreurs.

Ainsi, proclamait-on, Hitler, en traitant avec Staline, se retranchait de l’Europe et du monde habitable. Aucun doute n'était toléré sur cette évidence qui venait fermer une chaîne infinie de dogmes, de thèses et de convictions qui avaient fini par devenir feuilletonesques : pour les esprits les plus nourris, l'asiatisme de l'Allemagne fédérée par la descendance des Slaves de Prusse et menaçant l'Occident, l'orientalisme de Nietzsche, l'hindouisme de Wagner, la frontière de la pensée civilisée inexorablement fixée aux rives du Rhin, pour les naïfs, les “analogies”, gravement révélées “du nazisme et du bolchevisme”, le uhlan confondu avec le Hun, Hitler chef tartare. Les derniers défenseurs de la paix française rejoignaient donc hélas ! l'immense troupeau des niais et les pires bandes de la guerre d'Israël, de Londres, de l'or, de la maçonnerie, des Droits de l'Homme, de la démocratie catholique, pour le même combat contre la barbarie. Ils justifiaient l'égale épouvante de la médiocrité bourgeoise devant le drapeau rouge de Staline et le drapeau rouge de Hitler. Ils acquiesçaient aux postulats les plus insanes du bellicisme : Hitler reniant son destin, Hitler aux abois sapant toute son oeuvre, démoralisant ses croyants, vouant son peuple aux plus mortelles divisions.

Je ne nie pas que dans un tel tourbillon, devant les gouffres d'hypothèses qui s'ouvraient tout à coup,

Spirale engloutissant les mondes et les jours...

il eût fallu une tête étrangement solide pour mâter le vertige. J'observe simplement qu'il ne s'en trouva guère ou qu'elles se cachaient bien.

Je me flatte que la mienne était une des moins détraquées. Elle ne valait pas le diable pourtant. Je cherchais un point pour fixer ma malheureuse boussole. Je ne voulais plus douter que Hitler ne poursuivit une gigantesque nazification du continent. C'était bien la lutte de deux conceptions du monde. Non, je haïssais trop l'Occident enjuivé, son christianisme putréfié pour être résolument partisan dans ce tournoi. Mais l'équivoque pouvait-elle s'éterniser ? Ne faudrait-il pas que l'épreuve des armes désignât le plus fort ? Après tout, la guerre était une des activités de l'homme.

Pourtant, dans la nuit du samedi, dont on redoutait beaucoup, malgré le redoublement quasi mécanique des mesures militaires, des symptômes certains de détente se manifestaient. La cadence des dépêches se ralentissait, le ton des journaux allemands baissait, les incidents de Pologne étaient moins nombreux. Des entretiens se nouaient aux quatre coins de l'Europe entre les vedettes diplomatiques. Bon : au moment où l'on se faisait une résignation, la foudre ce coup-là encore allait-elle foirer ? Je me sentais envahi par une immense rigolade. Je n'osais m'y abandonner, ni même l'exprimer. Sur mon journal de bord, que j'avais rouvert depuis le début de la crise, j’eus la superstition de n'écrire en finissant cette nuit-là qu'un mot : pantagruélisme. Si nous nous en tirions, que le feu de Dieu s'en mit, personne ne me délogerait plus du pantagruélisme : “Vous entendez que c'est certaine, gayeté d'esprit conficte en méspris des choses fortuites”.

Il y eut un grand dimanche plat et ensoleillé. J'allai me promener aux alentours de l'Ecole Militaire, par amour des soldats, parce que le coeur de Paris battait de ce côté-là. Sur l'esplanade du Champ-de-Mars, un antique colonel du train des équipages, tout chenu et déteint, mensurait, enregistrait interminablement, avec un inexplicable cérémonial d'allées et de venues, une douzaine de bourrins d'assez piètre apparence. Aux grilles des casernes, de longues files de femmes et de mioches guettaient la sortie de leurs mobilisés.

Une immense foule coulait à pas de badauds le long des avenues, s’étalait aux terrasses des cafés. Les réservistes étaient innombrables, pour la plupart corrects dans des kakis tout raides d'apprêt, les écussons cachés par une petite patte. Les gars de l’active tranchaient avec leurs képis et leurs numéros. Tout cela respirait une vaste placidité. Paris tout entier exhalait l'épatement des viandes et des digestions, des loisirs fades et niais, le ruminement doux et bête de ce gros animal au repos que forment quatre millions endimanchés de bipèdes présumés pensants.

Cependant, cette multitude militaire décourageait l'optimisme. L'enrégimentement des citoyens atteignait cette fois de colossales proportions. Se pourrait-il encore qu'un tel remue ménage ne servit à rien ? Cela ne devenait-il pas plus impensable encore que la guerre elle-même ?

La nuit venue, étouffant la rumeur du peuple, on n'entendit plus à nouveau que la sourde et confuse menace du volcan.

Le mardi 29 août, sous le titre “ Clairvoyance de l'Action Française ”, Léon Daudet, qui avait déjà démontré une cinquantaine de fois, par les marches sur Vienne et sur Prague, le fiasco de la motorisation allemande, écrivait : “Si demain il y avait la guerre avec l'Allemagne, sur la question des colonies par exemple...” Le cher Daudet n'avait pas encore appris du fond de ses limbes, où il remâchait sereinement et sans fin les localisations de Broca, l'hystérie et la “branloire pérenne”, qu'il existait un certain pays du nom de Pologne, une certaine ville du nom de Dantzig.

Mais en dépit de deux ou trois bouffonneries de cet ordre, l'Action Française avec la page de Maurras et celle de Boutang redevenait, comme à chaque fois où une grande vague la soulevait, un incomparable journal. La passion du vieux maître réveillait trente années d'anciennes ardeurs. Comme l'été d’avant, mes plus âpres griefs se fondaient à ce feu. Cette décevante et déclinante maison restait le seul lieu où l'on put vivre de telles heures honorablement et avec quelque utilité.

Maurras, pendant trois ou quatre jours, avait d'abord louvoyé, cherché des biais de discussion un peu spécieux. Puis, devant la montée du danger, il avait tranché dans le vif, plus hardiment, plus franchement qu'avant Munich, et cette fois dans une solitude de héros.

Il portait le fer de la raison et de la réalité dans les dilemmes imbéciles des obligations, des engagements, des garanties automatiques, dont les avoués de la guerre ne sortaient pas. Il reposait avec une inlassable opiniâtreté les termes sans cesse déplacés, travestis du problème. Chamberlain et Daladier parlaient de défendre la paix. De quelle paix s'agissait-il ? Dans la paix absolue, nous ne faisions la guerre que si en nous la faisait. Dans la paix conditionnelle, nous ferions peut-être la guerre même si on ne nous la faisait pas. Or, Hitler ne nous la ferait pas. On pouvait concevoir la nécessité d'une guerre préventive. Mais on entreprend de telles guerres pour les gagner. On les gagne quand on en choisit l'heure et le lieu. Or nous n'attaquerions Hitler que s'il faisait telle ou telle chose, dont on l'avertissait. On attaquerait donc Hitler quand il le voudrait, au point et au moment qu'il aurait lui-même choisis :

“Est-ce fort ? Je dis que c'est stupide. Je juge que c'est se jeter, exactement comme en 1870, dans le piège tendu par un autre Bismarck.

“Daladier, Daladier, enfant de Carpentras, n'oublie pas le précédent de ce fils de Marseille, ton quasi homonyme, Emile Ollivier.

“Plutôt que de se prêter au risque, il est indispensable que les chefs responsables (s'il y a des chefs responsables en République) se demandent s'ils sont dans la conjoncture de 1866 qui était bonne, ou dans la conjoncture de 1870, qui ne l'était pas. La première contenait toutes les promesses de la victoire. La seconde assurait de la défaite. On crut très honorable de mépriser l'une et d'adopter l'autre. Mais la sottise est sans honneur”.

On fait les guerres offensives pour vaincre. On a la victoire quand on est le plus fort. Cette vérité est modeste. Elle méritait cependant à Maurras notre admiration, parce qu'il fut le seul, ces jours-là, à l'avoir fait entendre.

“En 1870, l'affaire mexicaine et les palabres parlementaires avaient beaucoup diminué l'armée de l'Empire. Il eût fallu la reconstituer avant de partir comme partit Emile Ollivier. Son successeur, Edouard Daladier, est-il sûr que les malheurs du Front Populaire ont été compensés en dix-huit mois ? Qu'il ne dise pas que nous tenons à en douter. Ce que je demande, j'ai le devoir de le demander. Quelle que soit la confiance des Français dans la force et dans la vertu de leur sang, ceux qui sont, comme moi, placés sur le rempart et qui assistent au départ des jeunes générations, seraient des criminels s'ils ne demandaient pas à M. Daladier s'il est sûr de son heure. Est-ce 1866? Est-ce 1870 ?... J'ai des raisons sérieuses de réserver ma réponse”.

Nous ne pouvions plus ignorer maintenant que la question de Dantzig était déjà loin derrière nous. Le vieillard Chamberlain ne le fardait pas :

“Nous ne combattrons pas pour l'avenir d'une ville éloignée, dans une terre étrangère, nous combattrons pour la préservation de ces principes dont la destruction entraînerait celle de toutes possibilités de paix ou de sécurité pour les peuples du monde ”. Maurras bondissait : “ La ville lointaine, c'est Dantzig. La terre étrangère, c'est la Pologne. Alors, quoi ? Et de quoi est-il question ?” Daladier corrigeait qu'il s'agissait des principes, mais aussi de Dantzig et encore de la Pologne.

Maurras alors : “Que pouvons-nous pour la Pologne ? Je pense que nous ne pouvons rien”. Il n'avait pas grand' peine à démontrer cette impossibilité stratégique. Et dans le plus audacieux article sans doute qui lui eût été inspiré par ses alarmes, il soutenait intrépidement que pour sauver la Pologne, il fallait d'abord sauver la France, “sauver la mère”, comme disent les accoucheurs. La France, continuant à vivre, réenfanterait un jour la Pologne disparue en 1939.

J'y souscrivais avec un extrême enthousiasme. Dans les grandes époques, on se battait pour se partager les Polognes. Il ne fût jamais venu à l'idée de quiconque de mourir pour sauver la liberté des Polonais. J'avais beau croire, comme nous avions tous eu, Je Suis Partout en tête, la candeur de l'imprimer et de le réimprimer ces jours-là, que la Pologne était une nation et une armée, que les Polonais n'étaient pas des Tchèques, je les haïssais déjà de toutes mes forces puisqu'ils allaient sans doute provoquer le massacre que les Tchèques du moins nous avaient épargné. Parmi les horribles ténèbres de ce “black-out” redevenu réglementaire, et qui jetait un tel deuil dans le coeur des amants de

Paris, je sacrais que le sort de toutes les nom de Dieu de Polognes du monde ne méritait, pas l'extinction d'un seul réverbère sur les Champs-Elysées. C'était un siècle absurde, un système du monde imbécile que ceux qui contraignaient des vignerons de la vallée du Rhône, des Basques, des Provençaux, après que leurs pères fussent morts pour des Serbes, à s'en aller mourir pour des conflits de Silésies et de Polognes, de ces pays lugubres, de ces landes mornes et vagues. “Nisi si patria sit...”

Mais Maurras faisait la diplomatie de 1890. La moins ambitieuse de ses propositions exigeait le renversement immédiat du régime français et de sa politique. Maurras demeurait le seul à concevoir, à appréhender le réel. Il ne l'enfermait pas moins avec lui dans le bastion d'une logique inexpugnable, mais inaccessible aussi. Son désir têtu de paix, chevillé en lui par l'intelligence, par l'amour de la vie et de la France, n'aboutissait qu'à un système de pure forme, aussi abstrait, aussi métaphysique, que ceux des procéduriers du massacre, des chevaucheurs d'idéaux, ses vieux ennemis. Mais des nébuleuses de ceux-ci l'éclair pouvait jaillir, leur jurisprudence pouvait devenir le levier de la guerre. La raison de Maurras, elle, n'était plus que d'une tragique inutilité.

J'avais de plus en plus conscience d'une fatalité de la guerre : non la fatalité grotesque du droit et de la morale, qui n'a servi que de prétexte à l'usage des ingénus et des algébristes, mais la fatalité de la maladie. La démocratie, au point où elle en était parvenue de judaïsation, d'asservissement aux ploutocraties, aux desseins de leur impérialisme financier, portait en elle la guerre comme un cancéreux porte la mort.

J’essayais donc, en désespoir de cause, de me forger quelques mobiles de faire cette guerre. Au point où l'on en était, le fameux argument de l'Allemagne décuplant chez les Scythes sa force pour nous écrabouiller ensuite sans recours, demeurait l'unique justification tolérable du prochain carnage. J'en voulais un peu à Maurras de me démolir mes pauvres raisons sans que cela me parût servir désormais à grand' chose.

Nous admirions Maurras de s'accrocher avec une aussi sublime ténacité à cet absolu indiscutable, la paix de toute façon préférable à la guerre, d'afficher avec cette franchise la révolte de son intelligence devant les motifs stupides qu'on invoquait pour déclencher le massacre. Nous nous émerveillions que Maurras, après toute une vie consacrée à la revanche ou à la défense contre le pangermanisme renaissant, sût s'imposer l'effort inouï de rester impassible et de prêcher l'abstention devant les entreprises les plus gigantesques des Germains. Nous savions les nobles causes de ce pacifisme. Maurras était certainement peu accessible à la pitié. Mais il haïssait la mort en vieux Grec. Ses fibres restaient sans doute peu sensibles aux visions de sang et de deuil. Mais son esprit ressentait avec une extraordinaire violence l'absurdité de l'holocauste où allait de nouveau périr la jeunesse française, l'irréparable dommage qui en résulterait pour notre nation. Le patriote et le logicien s’insurgeaient à la fois contre l'idée d'une telle saignée.

Cependant, on distinguait bien vite dans son attitude cette ambiguïté qu'il était depuis des mois si facile d'apercevoir. Maurras ne voulait pas la guerre. Mais il ne voulait as non plus réellement la paix. Il s'était toujours refusé au seul moyen positif de la sauvegarder : un accord de la France et de l'Allemagne. Il avait ainsi travaillé lui-même à savonner la pente que nous dévalions. Parvenu devant l'abîme, il se débattait furieusement, il essayait de reculer. Mais il n'eût jamais toléré de chercher le salut dans le seul chemin praticable, celui qui aurait conduit les ministres français à Berlin. A d'innombrables reprises, durant ces derniers jours, j'avais échangé avec lui d'amers propos sur l'absence indécente d'imagination chez nos diplomates, incapables de découvrir un biais hors de la sempiternelle alternative : faire la guerre ou capituler. Maurras protestait qu'à leur place, muni de toutes les cartes et de tous les arguments et documents qu'ils devaient posséder, il eût certainement conçu quelque manoeuvre. Mais il se gardait de fournir la moindre suggestion. Il accusait les bellicistes de Londres, maffia très vague en somme sous sa plume. Il n'accusait pas le bellicisme de l'empire anglais. Il n'avait jamais cru à la vraie paix, la paix franco-allemande. Entre les deux peuples, il ne voyait d'autre issue que le choc en armes. Il l'avait encore répété à satiété durant les onze mois qui s'étaient écoulés depuis Munich. Il lui déplaisait seulement que cette guerre n'éclatât pas à son ordre. C'était, pour défendre la paix, une position bien précaire. Il allait encore en dévoiler lui-même la faiblesse. L'unique démarche véritablement pacifique de ces derniers jours était l'échange de missives entre Daladier et le Führer. Maurras la condamnait avec la dernière violence : “Monsieur Daladier, on n'écrit pas au chien enragé de l'Europe”.

Dès lors, on pouvait bien louer son courage et son ardente rhétorique. Il attesterait pour l'histoire que quelques Français au moins n'auraient pas été dupes. Mais cela n'était plus d'aucun poids sur la barre du destin.


 


CHAPITRE IX
LE POCKER

La crise se prolongeait étrangement, contre tous les calculs, toutes les anticipations d'autrefois. Comme après une semaine d'une maladie très grave et qui aurait dû classiquement se dénouer en trois jours, on se reprenait à des espérances flottantes, mais qu'aucun symptôme cependant ne venait confirmer.

Nous nous évertuions en hypothèses et en pronostics sur les bribes de nouvelles qu'on nous abandonnait : les navettes d'Henderson portant les notes britanniques à Hitler, attendant la réponse, les chassés-croisés d'ambassadeurs à Berlin, à Ankara, à Varsovie, l'attitude pacifique prise par l'Italie, les dépêches annonçant que le Duce et le Führer se téléphonaient. Des gestes, c'était tout ce qu'on nous autorisait à connaître.

Cependant, la lenteur de l'évolution nous obligeait à nous ressaisir et à réfléchir. Puisque les choses traînaient ainsi, puisqu'on négociait toujours, de nouveaux compromis diplomatiques restaient possibles.

Le Quai tout entier ne parlait plus que du fameux poker dont il fut tant question ces jours-là. Chaque mesure militaire devenait une relance de la gigantesque partie. Le rappel de ces choses est d'un grotesque insurpassable. Mais il faut bien le dire : tout ce qui prétendait en France à être averti, à tenir sa place dans le jeu politique, était occupé à supputer le bluff hitlérien, à guetter la minute où Hitler mettrait les pouces. Les ministres français, les initiés aux arcanes des affaires étrangères, tout bouffis de leur gloire et de leurs secrets, s'imaginaient intimider l'adversaire, quand la France, avec ses huit bombardiers et ses deux bataillons de chars lourds, était semblable à un purotin qui aligne sur le tapis de jeu des pièces de quarante sous devant un boyard.

Je n'oubliais pas combien notre aide à la Pologne était problématique. J'allais interrogeant chacun à son sujet. Mais puisque j’en ai déjà tant dit, je peux bien avouer que la métaphore du poker me séduisait assez. Rien n'irritait au contraire davantage Maurras, trépignant et sacrant : “Les imbéciles ! Qui leur dit que Hitler n'ira pas jusqu’au bout ?”

L'importance accordée aux états d'âme supposés du Führer, les interminables discussions qu’on en faisait n'exaspéraient pas moins notre vieux maître. Il ne tolérait pas que l'on pût laisser ainsi cet Allemand maître de notre sort, que l'attente de tout l'univers en suspens lui conférât un tel prestige. Il ne me le cacha pas à propos de je ne sais plus quel article de Je Suis Partout, dont l'auteur faisait à son gré trop grand cas des oracles de Berchtesgaden. Il me renouvela le vieux reproche de l'Action Française à l'endroit de notre journal. Nous avions trop souvent traité, analysé, dépeint Hitler comme un personnage de taille, étudié ses faits et gestes comme s'ils méritaient déférence et objectivité. Je ne pus m'empêcher de lui dire que Hitler était certainement une des figures les plus extraordinaires du siècle, et qu'il me paraissait aussi dangereux que niais de vouloir l'oublier. Cela me valut cette réponse de Maurras, qu'il ne se fût pas, j’imagine, permise devant beaucoup d'autres, et qui

a son prix : “Certes, l'homme est hors du commun”. Le ton signifiait bien : “Vous ne voudriez tout de, même pas que cela m'eût échappé.” Mais il était défendu de le dire. A deux ou trois jours de là, devant la dernière harangue du chancelier, Maurras s'écriait : “C'est un possédé.” Son image de Hitler tenait certainement entre ces deux formules.

Pour le bon Pujo, au demeurant tout à fait assuré que la guerre n’éclaterait pas, il avait là-dessus une forte et lumineuse pensée qu'il me confiait à peu près chaque soir. On le faisait bien rire en se demandant ce que Hitler voulait et où il s'arrêterait. Hitler était l'ours du Jardin des Plantes, qui jette ses griffes sur tout ce qu'on lui tend et vous arrachera le bras si vous avez le malheur de le passer dans sa grille.

Mais que Hitler fût surhomme, bête ou démon, nous ne pouvions manquer d'observer que chacun de ses discours, était suivi d’une sorte de détente instinctive, partout ressentie, contredisant fort la thèse quasi officielle de la frénésie allemande. Maurras n'hésitait pas à s'emparer de cette évidence pour répéter encore le 28 août qu'il y avait des “accélérateurs de la guerre”. Ce n'était point Hitler et les hommes de son conseil. C'était l’internationale de l'émigration juive, ses esclaves de Paris, ses banquiers londoniens.

“Ce sont les juifs, presque seuls, qui sont pressés dans cette affaire. Tout puissants en Angleterre, ils la poussent - lisez le dernier discours de M. Chamberlain - et c'est ce qui permet de tout redouter”.

Les dieux savent si j'avais crié à la guerre anglo-juive. Puis, des scrupules m'avaient saisi devant une aussi sommaire explication. Je voulais qu'elle ne fût plus qu'accessoire. Mais il fallait y revenir. Si révoltant que ce fût pour l'esprit, c'était l'essentiel. J'essayais de penser encore que, puisque c'étaient là les ennemis de la paix, nous avions quelques chances de les voir fléchir. Nous saurions en tout cas à quoi nous en tenir. Minime satisfaction que nous ne pouvions même pas faire partager. Les objurgations de Maurras étaient aussi dérisoirement solitaires que celles d'un vieux saint au milieu d'une orgie. A ses côtés mêmes, toute l'Action Française pieuse et bourgeoise s'effarouchait, s'interrogeait à voix basse, ne suivait plus. Je fréquentais assez souvent chez un personnage fort typique de cette espèce, possédant sur Maurras un étrange ascendant, et dont le nom importe peu ici. Il logeait confortablement rue de Marignan. J'y vis entrer - ce devait être le 28 août - un familier de la maison, un monsieur catholique de la grosse banque, qui apportait des nouvelles catastrophiques pour la paix avec un visage rayonnant d'enthousiasme : “Ça y est, cette fois ! Ah ! ça vaut mieux. Il n'y a plus qu'à y aller, sans hésiter. Mais il faut dire à Maurras qu'il se taise. Ce n'est plus admissible à présent. C'est de la mauvaise besogne. Son article de ce matin passe les bornes.” Mon bourgeois attira dans un coin discret l'héroïque financier. Il ne convenait sans doute point que la jeunesse, déjà si désagréable avec son fascisme, entendît de tels propos. Mais je n'eus pas de peine à comprendre que le banquier intrépide recevait tous apaisements. On l'assurait que les incartades du vieux maître n'avaient plus aucune importance, et que tout serait fait pour le remettre dans le droit chemin dès qu'il serait nécessaire.

Maurras du reste était en train de nouer lui-même le bâillon sur ses magnifiques clameurs. Quelques heures avant, pour être plus libre en face de son papier, pour laisser courir sans scrupules sa plume, il venait de réclamer la censure. Il se déchargeait ainsi de sa responsabilité sur l'Etat, en ruinant ce qui lui restait de pouvoir. Le soir même, son article lui revenait caviardé aux trois quarts. Nous étions bien désormais livrés, bouche cousue et membres ligotés, à notre sort.

La meute des confrères, les ignobles confrères que trois ans plus tard aucun châtiment n'a encore frappé, pouvait prêcher, sans qu’aucune voix ne vînt troubler son unisson, la résistance au bluffeur Hitler, piétiner toute velléité de négociation, et crier joyeusement que mieux valait en finir.

Jeudi 31 août 1939. Nous ne savions pas que depuis deux jours, Hitler avait accepté de converser avec un plénipotentiaire polonais, que malgré les démarches pressantes faites d'heure en heure par Bonnet, Berlin attendait toujours l'homme de Varsovie, que lorsqu'au soir enfin, Beck se déciderait à envoyer Lipsky à la Wilhelmstrasse, ce ne serait pas, malgré sa formelle promesse, avec les pleins pouvoirs, mais comme simple ambassadeur.

Nous ne pouvions pas savoir à quel point tout était perdu parce que l'Angleterre avait décidé la guerre, que depuis huit jours elle pressait la mobilisation de ses vassaux du continent pour qu'il ne fût plus possible de revenir en arrière, pour que le désarmement de ces énormes masses devint une condition de pourparlers irréalisable et qu'elle allait donc poser. Nous ignorions que l'Angleterre attisait soigneusement le feu à Varsovie, excitait la vanité et le chauvinisme des Polonais par ses assurances, qu'elle laissait les jours s'ajouter aux jours non dans l'espoir de voir luire une éclaircie, mais pour que l'orage s'accumulât, que ces conciliabules, ces notes, ces discours n'étaient qu'un infâme scénario ourdi par le Foreign Office pour détruire une à une les chances de compromis, couper à l'un et l'autre parti toute retraite, refuser à Hitler toute autre solution que le coup de force, attendre l'irréparable en ménageant à l'impérialisme britannique d'hypocrites alibis.

On étalait devant nos yeux l'irascibilité de la presse allemande. Mais on nous cachait qu'à Londres tous les journaux étaient autant de brûlots, que Chamberlain était sommé de passer à la guerre par quarante millions d'insulaires déchaînés.

On ne nous dissimulait pas moins soigneusement que la paix était là si nous la voulions saisir, que Mussolini, conscient, lui, de tout ce qu'il allait perdre dans cette catastrophe, offrait, comme un an avant, son entremise à la France et à l'Angleterre ; que Bonnet avait déjà rédigé l'acceptation de la France, mais que Londres, lorsque son tour viendrait de décider, ferait savoir à onze heures du soir que ses ministres dormaient, que leur repos était auguste et qu'ils ne pourraient point répondre avant le lendemain. L'expérience de Munich avait sinistrement servi. Les bellicistes connaissaient le danger pour leurs fins de révéler aux peuples ces grands espoirs. Ils entendaient, cette fois, protéger l'abominable secret des complots où dix hommes jouent avec la vie et la mort de dix millions d'êtres, et conduisent librement leur affreuse manœuvre : tout hâter pour la guerre, tout ajourner pour la paix.

Penchés sur nos dépêches fumeuses et laconiques, nous ignorions tout de cela, et les glorieux baudets porteurs des confidences rares n'en savaient pas plus long, Vraiment, que savions-nous ! Les frontières du pays étaient verrouillées, l'armée, la population entière sur le grand pied d'alerte, la presse muselée, les journaux étrangers devenus introuvables. C'était cela que huit jours plus tard, on appellerait la claire résolution du peuple français.

Malgré tout, dans le vide de cette cloche pneumatique, il nous restait encore l'usage de nos pauvres entendements enfiévrés. Non, une politique de bonne foi ne s'entourait pas de tels nuages et d'un tel silence. La longueur même de la crise nous renseignait. On ne nous ferait jamais croire, alors que tant et tant d'heures nous étaient laissées, que l'Europe pouvait glisser ainsi lentement vers la mort sans qu'aucun remède ne surgît. Dans la soirée du 31, quelques lumières sur la proposition italienne avaient fini par percer. Deux ou trois âmes ingénues, encore pleines des souvenirs de Munich, se demandaient pourquoi on n'en claironnait pas à grand fracas la nouvelle. La nuit tombée, j'étais à la censure, dans le tohu-bohu assez déshonorant de l'Hôtel Continental. On caviardait à tour de bras dans toute la presse les moindres allusions à la démarche de Mussolini.

Je comprenais trop bien. Deux heures plus tard, je griffonnais dans mes notes : “Je croyais dépassées nos théories de septembre dernier sur la guerre juive et anglaise, l'avidité allemande première désormais en cause... Si demain soir nous étions en guerre, je ne pourrais jamais admettre que Hitler en portât seul la responsabilité.”

Le sentiment de voir la France s'engager dans une telle aventure avec un gouvernement aussi piteux mettait le comble à notre angoisse. Maurras ne se cachait pas de professer pour Daladier le mépris et la méfiance que j’avais depuis toujours. Il me disait ce soir-là : “L'homme n'est pas méchant, mais médiocre (j'ajoutais : échauffé). Il n'a aucune idée. Il manoeuvre,                       en

parlementaire rompu à ces opérations, pour écarter ceux de ses ministres qui en ont ou pourraient en avoir. N'oubliez pas que Daladier et sa cour, c'est le café du Commerce : pas de Martigues, mais de Carpentras”.

Nous persévérions depuis dix jours dans l'ahurissante fiction qui consistait à tenir pour un homme d'honneur cet écoeurant poivrot, à le conjurer de liquider enfin la clique communiste, en butte à une indignation générale. Nous venions d'obtenir la saisie de l'Humanité et de Ce Soir. Mais nous ne savions pas que les fameux missionnaires de Moscou, Max Hymans, l'ambassadeur Naggiar, Doumenc, le malin à trois étoiles, venaient de débarquer apportant aux ministres la conviction que la Russie nous aurait rejoints avant trois mois.

Je m'étais couché le 1e septembre à cinq heures du matin, en ne doutant plus que nous parvenions à un dénouement, qu'il devenait impossible de l'éluder davantage. Je n'avais pas de radio. Vers midi et demie, je ne savais rien. J'étais descendu chercher de quoi déjeuner. Ce fut un garçon de chez Potin qui m'annonça l'entrée des Allemands en Pologne. Un instant plus tard, j'allais lire Paris-Midi que je n’avais pas trouvé au kiosque, au milieu d'un groupe de bougres en train de boire stupidement leur apéritif.

Les radios de la rue déversaient les nouvelles des premiers bombardements sur Lemberg et Varsovie, Les détails horrifiques pleuvaient déjà. Ma concierge était en larmes.

J'avais eu à peine quelques secondes d'émotion. Nous étions préparés de trop longue date à cet instant-là.

Faisons comme Stendhal, le bon Grenoblois, n’hésitons pas à braver le ridicule : j'eus presque aussitôt un mouvement de gaîté. Je saluai les inconnues de la guerre avec l'entrain d'un conscrit de l'an II. Je voulais oublier mon dégoût et mes plus fermes raisons, pour l'espoir d'on ne savait quelle configuration miraculeuse des événements surgissant dans l'orage des combats. Tout valait mieux que la vase et le perpétuel crachin dont nous sortions. Il allait enfin se passer quelque chose de décisif. Ce serait au prix de la guerre. Tant pis. J'aurais sincèrement voulu être enrôlé sur l’heure. J’ai noté dans ma feuille de température de ce jour-là : “Pas la moindre colère contre Hitler, beaucoup plus contre tous les politiciens français qui ont aidé à son triomphe.”

Véronique, ma femme, venait de débarquer l'avant-veille d'Alsace, toute pimpante et fraîche. Le branle-bas du “Kriegsgefahrzustand” ne l'avait arrachée qu'à la dernière heure aux sapins qu'elle aimait tant. Roumaine d'origine, plus antisémite encore que moi, elle avait dans les souvenirs de sa petite enfance les images de la bataille, et montrait tout à coup devant la guerre judaïque une humeur très sombre. Je croyais bon de manifester une insouciance blagueuse. Cependant il me paraissait indispensable qu'elle partît se réfugier chez ma mère, dans mon village du Dauphiné. J'allai à la gare de Lyon, pour voir s'il était encore possible de voyager. Les trains étaient envahis par d'innombrables réservistes qui allaient rejoindre les dépôts de la Bourgogne ou des Alpes. J'aurais aimé avoir leurs impressions. Ils semblaient presque tous déconfits par la certitude que cette fois la guerre était bien là.

Les affiches de la mobilisation générale, toutes pareilles à celles de 1914, venaient d'être collées sur les murs. Il faisait un doux et joyeux soleil sur Paris, vidé d'un million et demi d'habitants, mais tranquille, allant placidement à ses affaires habituelles. Je me sentais singulièrement allégé. Plus de supputations épuisantes à faire : l'abandon tranquille à la destinée. Je crois que ce sentiment était presque général.

Vers deux heures du matin, cependant, pour peindre fidèlement cette journée, on était tenu à cette remarque : on ne pouvait pas encore dire qu'il ne restait absolument plus aucune chance pour la paix. Il nous semblait bien que les Allemands n'avaient forcé la frontière polonaise qu'avec des détachements prudents, comme s'Ils voulussent d'abord s'assurer des gages, puis amorcer des pourparlers, l'arme au pied, sur leur nouvelle possession.

La censure avait coupé fort bizarrement toutes les dépêches sur la proclamation de la neutralité italienne. Cela fâchait-il donc toujours les antifascistes qui n'avaient imaginé de bonne guerre que sur toutes nos frontières à la fois ?

Le matin même, l'Ordre avait paru avec ces lignes du vendu Buré : “A l'heure actuelle, la preuve est irréfutablement fournie par l'Allemagne elle-même que toute sa politique repose sur le bluff, et qu'il suffit de lui opposer une détermination résolue pour qu'elle hésite et recule.”

Le lendemain matin, l'éclipse du bon sens était achevée. On se retrouvait devant une interminable journée d'ignorance et d'incertitude à vivre, sous ce ciel de chaleur lourde et voilée qui est celui des grandes mélancolies de Paris.

Ma jactance de la veille me faisait honte. Je songeais que les Juifs n'avaient sûrement pas oublié, dans le calcul de leur guerre, ces bouffées de chaleur du vieux sang aryen. Tant d'années passées à haïr les Juifs, à dépister leurs ruses ! Et les rabbins me faisaient encore marcher au clairon.

Mais le trou de ces heures vides avait bien cassé cet élan. De nouveau, le calme et le silence de la capitale m'apparaissaient sinistres.

Le jour sonnait enfin de cette grande levée contre l'hitlérisme si violemment attendue, si fanatiquement prêchée et exigée, annoncée par tant de fanfares frémissantes. Mais parvenus à l'accomplissement de leurs voeux, les chefs de la démocratie française faisaient flanelle. Devant le formidable saut à exécuter, leurs langues bavardes restaient collées de peur à leurs palais, leurs jarrets coupés se dérobaient.

On aurait voulu croire encore que cette morne et muette pause était remplie dans la coulisse par les négociations d'un gouvernement bien tardivement atteint d'un légitime effroi, qu'elle avait pour raison les suprêmes chances de paix. Mais nous nous penchions sur cette dépêche que le Temps avait publiée la veille avec ce blanc de la censure : “Le ministre des affaires étrangères a remis à l'ambassadeur d'Italie à Paris la réponse du gouvernement français à l'offre          que lui avait adressée hier le gouvernement italien.”

Fort avant dans la nuit, une autre dépêche nous était parvenue :

“Le gouvernement français a été saisi hier, ainsi que plusieurs gouvernements, d'une initiative italienne tendant à assurer le règlement des difficultés européennes. Après en avoir délibéré, le gouvernement français a donné une réponse positive”.

On comprenait trop aisément que cette nouvelle n'était lâchée qu'à regret. Tout commentaire en était interdit. Qui l'eût osé d'ailleurs ? Les quelques têtes demeurées valides, revenues comme la mienne de leur étourdissement d'une heure, n'avaient pas beaucoup de peine à pressentir un sinistre mystère. Mais le percer était une autre affaire.

Je dois encore parler de toutes nos ignorances. Il ne peut en être autrement dans les souvenirs d'une aussi honteuse duperie.

Tandis que nous nous interrogions anxieusement sur l'étendue et le sens des mensonges officiels, que nous cherchions à distinguer ce qu'ils avaient de nécessaire et toutes les perfidies qu'ils nous dissimulaient, les deux défenseurs de la paix, Bonnet et Mussolini, jetaient leurs dernières bouées.

L'Angleterre, sournoisement, était parvenue à enrayer la manoeuvre italienne jusqu'à ce que l'étincelle fût allumée sur la frontière de Pologne. Mais le ministre français et le chef des faisceaux ne s’avouaient pas encore battus. Devant le premier refus britannique d'examiner l'offre italienne de conférence, Bonnet avait obtenu la veille que Paris se séparât de Londres, il rompait pour quelques heures le contrat de servilité, il acceptait seul, au nom de la France, l'invitation de Mussolini. Il était parvenu à retenir les Anglais qui voulaient sur l'heure adresser un ultimatum à l'Allemagne et nous en demandaient autant.

Dans cette journée du 2 septembre, il faisait encore tête à Halifax, qui réclamait une déclaration de guerre immédiate. L'Italie confirmait sa proposition. La France et l'Allemagne restaient prêtes à négocier dans une conférence internationale. Mais la Pologne refusait, l'Angleterre prenait soin de poser une condition inacceptable : l'évacuation des territoires déjà occupés par les troupes allemandes. Halifax au téléphone ironisait avec un lugubre humour sur les efforts désespérés de Bonnet. Les ministres anglais unanimes signifiaient que le moment n'était plus à ces médiocres plaisanteries et qu'il fallait être en guerre à minuit sonné. Bonnet dès lors, au prix d'efforts désespérés, ne pourrait plus que reculer de quelques heures l'échéance. Dans le dernier conseil du cabinet français qui précéda la guerre, le 2 septembre, à huit heures du soir, l'épouvantable Reynaud dévoilait cyniquement la crainte des bellicistes : “Et si l'Italie cherchait simplement à gagner du temps pour l'Allemagne ? Si cette dernière, ayant atteint demain ses objectifs, propose la paix ? Ne serons-nous pas plus mal à l'aise pour lui déclarer la guerre ?”

Combien d'hommes en France pouvaient-ils soupçonner l'énormité du crime qui se consommait ainsi ? Combien d'esprits, parmi les meilleurs de chez nous, étaient-ils en état d'entrevoir seulement la grandeur du dessein que la guerre allait ruiner ? Ce que l'Anglais repoussait brutalement, ce qu'on nous enjoignait à Paris de considérer comme une formalité importune c’était l'espoir d'un siècle de paix. Le 5 septembre 1939, à la table où les conviait le Duce, cinq nations libres pouvaient réparer leurs torts, refaire selon la logique et la nature la carte imbécile de Versailles, chercher leurs intérêts communs, redonner les moyens de vivre à l'Italie et à l'Allemagne, rendre justice à ces deux peuples qui avaient multiplié à la face du monde les preuves de leur vaillance et de leur vitalité. C'était l'équilibre, la prospérité, les fondations d'une solidarité continentale. Mais l’île orgueilleuse, solitaire, obtuse et mercantile n'en voulait à aucun prix. Devant cette grande bourgeoise confite dans sa morgue, ses routines hautaines, son hypocrisie, ses rentes universelles, cette paix-là eût trop bien consacré les vertus de la pauvreté disciplinée et audacieuse. Les fictions monétaires qui faisaient toute la richesse de l'Empire britannique, ses privilèges insolents en eussent reçu trop de coups.

Tout, ou peu s'en fallait, nous était inconnu de cette tragédie diplomatique dont je viens de rappeler les grands traits. Mais on ne pouvait pas cacher dans les armoires du Quai d'Orsay le personnel de la République Française. Ses faits et gestes suffisaient déjà largement à nous édifier.

Nous apprenions que rien n’avait été plus morose que la séance de la Chambre dans l'après-midi du samedi. Le discours de Daladier était un terne et maussade devoir.                                                     On nous dépeignait l'homme                     effondré,             après                       les

rodomontades des jours précédents.

On avait expédié les régiments en catimini, nuitamment, presque honteusement. Tout était plat, contraint. Au milieu de cette funèbre torpeur, la presse,       hormis                                                     l'Action Française, éjaculait de                 dégoûtante         façon                       un

patriotisme de septuagénaires et de cabotins. Les vieux routiers de la polygraphie alignaient les cent lignes de rigueur sur la guerre comme sur la Sainte Catherine ou la journée des Drags. Le colonel-comte de La Rocque venait de proclamer qu'il fallait désormais “choisir entre le barbarisme et la civilisation”. On le voit, le colonel-comte n'avait pas pour sa part hésité un instant. Mais on n'avait point le coeur à en rire, en songeant avec quelle fourbe persévérance un La Rocque avait travaillé à creuser le gouffre dont l'insondable horreur excitait le lyrisme de tous ces pantins.

Je notai ce jour là : “J'ai pensé quelques instants que l'aventure s'éclairait, que Hitler l’endossait tout entière. Non, il s'en faut que ce soit aussi simple. Cette guerre pouvait être éludée décemment.

“Avant même d'avoir commencé, elle est déjà morose et quotidienne. Je me battrais volontiers pour participer à une grande oeuvre, pour démembrer l'Allemagne, pour faire profiter mon pays d'une éclatante victoire. Mais les auteurs français et anglais de cette guerre sont de bien piètres personnages pour d'aussi vastes desseins.

“L'Angleterre, du moins, s'engage pour arrêter un autre impérialisme que le sien. C'est sa politique traditionnelle. Elle a l'habileté de n'en pas assumer les premiers risques (la séance des Communes d'aujourd'hui, sur la conscription à petites doses est d'un égoïsme, d'un cynisme prodigieux).

“J'aimerais qu'on nous prêchât haut et ferme la guerre pour vivre dans une France plus riche, sûre de son avenir. Ce langage serait compris. Au lieu de cela, la bouillie du droit, des “libertés qui font tout le prix de la vie”.

“J'en arrive à me demander s'il est bien nécessaire d'avoir la victoire, si elle doit être vraiment la première condition d'une renaissance française”.

Fameuses méditations pour une veille d'armes !

Maurras, après dix jours d'une bataille héroïque, avait lâché pied depuis le matin. Je le retrouvai rue du Boccador avec un visage bouffi de fatigue, découragé, d'une tristesse infinie. Comme je lui proposais un titre un peu lénitif pour les premiers combats et bombardements de Pologne, il me dit avec un geste très las : “Non, il vaut mieux maintenant désespérer les gens que les faire espérer.”

Il avait raison, il ne fallait plus jouer avec les nerfs français. Mais Maurras n'avait “sauvé la paix” que lorsqu'il ne s'agissait que des menaces verbales des fantoches parlementaires et genevois. Devant la volonté anglaise, il ne lui restait qu'à rengainer son couteau de cuisine, sa dialectique et sa liste des Cent quarante, dont il n'avait même pas soufflé mot.

Sous le fameux couteau pendu devant son bureau, que lui avaient offert une troupe d'étudiants, glaive pitoyablement symbolique, de deux mètres de long, mais en carton et papier argenté, Maurras venait hélas ! d'écrire son premier cocorico : “En avant ! Puisque voilà la guerre, en avant pour notre victoire !”

Résigné, le vieux lutteur se mobilisait. Il endossait un kaki moral. Je m'en doutais depuis des années. Je n'aurais pu m'imaginer que ce fût affligeant à ce point.

Il ne resterait donc de pacifistes inflexibles que quelques douzaines d'anarchistes et qu’un poète désespéré, Giono, qui avait dit “quand on n'a pas assez de courage pour être pacifiste, on est guerrier”, et qui a eu celui de déchirer les affiches de mobilisation.

Je m'évertuais à répéter qu'aussi longtemps qu’une vraie bataille n'aurait pas été engagée entre Français et Allemands, je me refuserais à croire que la paix fût impossible. Ce n'était pas si mal vu et la suite allait le prouver. Mais pour l'instant, dans ma tête, cela ne valait guère plus que le “tant qu'il y a de la vie, il y a de l’espoir” au chevet d'un pauvre diable qui s'en va d'une méningite tuberculeuse.

CHAPITRE X

L’ESCALIER DE SERVICE

Carnet du fascicule bleu Lucien Rebatet, dimanche 3 septembre 1939, midi :

“L'Angleterre a déclaré la guerre à l'Allemagne à 11 heures. Nous allons suivre sans retard, bien domestiqués. C'est l'Angleterre qui aura été pour nous l'instrument immédiat de ce grand malheur”.

Voilà un citoyen qui devient décidément raisonnable et qui se fortifie dans quelques convictions dont on ne le délogera plus de sitôt.

Il fallait être bien sot, bien naïf, bien férocement bourgeois ou peint en tricolore d'une couche de poncifs diablement solides pour ne point se trouver du même avis que lui.

Depuis le début de la crise, toute l'initiative diplomatique appartenait à l'Angleterre. La France n'avait fait qu'obéir passivement. Dans notre minuscule cénacle, nous nous en étions constamment indignés. Depuis deux jours, en ne jugeant que d'après les démarches officielles et avouées, le contraste était devenu abominable entre cette Angleterre qui précipitait, déchaînait une bataille où elle n'avait ni les moyens et encore moins le désir de paraître, et cette malheureuse et lamentable France qui marchait comme un robot au-devant de la mort.

Nous entrions dans la guerre par l'escalier de service, traînés en laisse par le maître de Londres, poussés aux épaules par ses laquais de Paris.

Sur les Champs-Elysées, la foule citadine, animalement fidèle à ses habitudes, énorme troupeau inconscient de son grotesque, s'écoulait béatement à pleins trottoirs. C'était la guerre sans doute, mais c’était avant tout dimanche, un dimanche où il faisait beau. Les femmes en robes joyeuses s'arrêtaient aux vitrines, convoitaient longuement un sac ou un chapeau. Les hommes, à dix pas, attendaient en tirant leur montre : “Dans vingt minutes, nous serons en guerre”. Aux terrasses des cafés, entre deux gorgées de pernod, on interrogeait d'un coup la pendule : “Cinq heures une. Ça y est. Depuis une minute, nous sommes en guerre”.

C’était le chef-d'oeuvre accompli de la guerre automatique et juridique, dans un peuple parvenu à l'état idéal d'aboulie et d'abêtissement.

Les plus sensibles et les plus audacieux se murmuraient à l’oreille : “Ah ! non. En 1914, c'était tout de même autre chose”.

La nuit tombée me retrouva avec trois compagnons, Thierry Maulnier en uniforme de lieutenant d'infanterie, Pierre Boutang qui allait être sous-lieutenant dans un mois grâce aux privilèges normaliens, et le benjamin de Je Suis Partout, Claude Roy, premier “jus” blond et bouclé que pour mon extrême remords j'avais fait incorporer un an auparavant à Versailles dans les chars.

Ce joli quatuor d'intellectuels était fort préoccupé à se tâter, s’ausculter, contempler la tête qu'il pouvait bien faire pendant qu'il était en train de vivre l'histoire. Nous n'éprouvions rien de très notable, ou peut-être de reconnaissable. Nous confessions ce phénomène, nous en étions un peu vexés.

Nous nous arrêtâmes dans un petit bar américain du boulevard Saint-Germain. Maulnier avait posé son képi près de lui. Un joli chaton noir, étonné et grave, vint sans façon s'asseoir dedans et se faire cajoler. C'était un présage de chance, la première chose douce et charmante de ce jour, celle sans doute qui nous touchait le plus.

Maulnier faisait le serment solennel de ne rien écrire sur cette guerre idiote. Il emportait dans sa cantine un nouvel essai sur Racine que Gallimard venait de lui demander. Nous dressions la liste de nos paquetages littéraires. Boutang, qui ne distinguait pas un sergent d'un colonel, parlait d'emmener une bibliothèque de campagne qui aurait bien rempli trois caissons d'artillerie. Comme nous tous, va-nu-tête depuis toujours, il disait aussi : “C'est drôle, mon premier chapeau, ce sera un casque”.

Dans les ténèbres de la rue, nous nous mîmes à chanter des chansons de route, parce qu'il était réjouissant que quatre garçons du pacifisme le plus désabusé fussent à peu près les seuls à chanter la belle guerre et qu'ainsi dans notre souvenir l'absurdité de l'événement serait irréprochable.

Il a la barbe rousse,

Les poils du cul châtain.

Ah !

Les godillots sont lourds sur l’sac,

Les godillots sont lourds !

Pour que la blague fût parfaite, j'entonnais en allemand à plein gosier : “Ich hatte ein Kamerade” et le “Horst Wessel Lied”. Les passants s'arrêtaient médusés. Une vieille grommela : “De quoi ? Ça n'est tout de même pas encore l'armistice !”

L'Action Française somnolait comme à l'accoutumée, incapable de s'arracher pour quoi que ce fût de son sénile engourdissement. J'avais à résoudre un petit problème. Nous bouclions depuis plusieurs mois pour la province, vers minuit, une première édition, où l'on devait insérer, bien entendu, le Maurras écrit et publié la veille. Cela pouvait aller en général tant bien que mal. Mais un jour comme celui-ci ? Je m'en ouvris à Pujo, en lui demandant si Maurras ne corrigerait point son article : “Mais voyons, quelle idée ! me dit-il. L'article est bon tel quel. Pourquoi cette question ?” Puis il fourragea dans sa barbe, médita deux bonnes minutes, et rassemblant ses souvenirs : “Ah ! oui, c'est vrai. Depuis, il y a eu la guerre ”.

Maurras venait d’arriver. J’avais une excellente nouvelle à lui transmettre, l’annonce de la neutralité plus que bienveillante de la Turquie, les Dardanelles ouvertes, notre liberté de manoeuvre en Orient, en somme le premier bel atout dans notre jeu. La dépêche était datée bien entendu d'Ankara. Maurras, avant d'avoir lu un seul autre mot, cogna sur sa table et de son air le plus froid : “Jeune homme, vous savez pourtant que je tiens à cela. Combien de fois faudra-t-il vous le répéter ? C'est une tradition dont il faut vous souvenir. Ici nous sommes en France, nous employons les vocables français”. Et d'une plume appliquée, il corrigea : Angora.

Mais la soirée était aux bonnes nouvelles. Bientôt, nous apprendrions que l'Italie laissait toutes grandes ouvertes ses frontières avec la France et annonçait avec pompe cette décision. On brandissait la dépêche avec de grands gestes. Nos imaginations échauffées y voyaient déjà le présage d'une heureuse trahison. Allons ! les Anglais devaient être plus pratiques que nous. S'ils avaient hâté à ce point la guerre, c'était sans doute qu’ils possédaient quelques solides assurances du côté romain. Des émissaires accouraient, glorieux, certifiant que l'Italie, tout en proclamant sa neutralité, offrait libre passage à nos troupes sur son territoire. Un superbe mouvement tournant se dessinait devant nos yeux. Car on songeait encore à des mouvements tournants.

De toute façon, les épileptiques de l'antifascisme et de la guerre sur chaque frontière n'avaient plus qu'à rengainer leurs plans de nouveaux Rivolis.

L'espoir nous avait fort altérés. Tous les cafés, par ordre de police étaient fermés depuis onze heures. On décida, avec trois ou quatre camarades, d’aller boire dans un petit bordel de la rue Jean-Jacques Rousseau. La mère maquerelle, énorme rousse, majestueuse comme une douairière dont c'est le jour, nous reçut dans son petit salon fleurant, comme il se devait, la vieille poudre de riz et l'entre-cuisses. Une robuste boucanière, d'une trentaine d'années, d'un roux non moins somptueux, perchée sur un bras de fauteuil, composait tout le personnel de l'établissement. Ces dames étaient d'un patriotisme vibrant. Un jeune journaliste algérien, qui nous accompagnait, pensait rejoindre un régime de tirailleurs : “Mauvaise arme, dis-je, dangereux. - Bah ! répliqua un autre, il y a déjà tellement de sidis sur la ligne Maginot... - Oui, mais quand ceux-là vont être butés... - C'est vrai, gémit la vieille putain qui faisait tout à coup cette découverte. Il va y avoir des morts”. Mais l'aspect de notre confrère Cazals, Falstaff de cent trente-cinq kilos, qui fourrageait nonchalamment le rude buisson de la plus jeune, tout en poursuivant un docte parallèle entre Mazarin et le Duce, nous inclinait peu à de funèbres pensers. On discourut longuement, d'un ton de grande cérémonie, sur les mentules respectives des gras et des maigres, sur le coup en glissette, sur le coup en chapeau. La digne maquerelle conduisait le débat du haut de sa vaste expérience. La jeune ayant entrepris en virtuose la braguette du cadet de la bande, nous estimâmes bienséant qu'il honorât sa couche, ce qui fut fait en bonne forme. Nous nous sentions la belle conscience, dans cette première nuit de guerre, de ceux qui viennent d'accomplir un rite immémorial.

L'Action Française s’imprimait avec cette manchette : “Cette fois-ci ne LA manquons pas”.

Les Parisiens étaient gorgés depuis des années d'une littérature où on les promettait, pour le cas de guerre, à toutes les délicatesses d'une chimie et d'une balistique dantesques, où des torpilles de trente pieds faisaient pleuvoir le choléra morbus tout en pulvérisant d'un seul coup un arrondissement. On confrontait ces belles prophéties avec ce que l'on apprenait des bombardements en Pologne. Pour résultat, le lundi matin, Paris tout entier se promenait avec un masque à gaz au derrière. On laissait même entendre que le port en était obligatoire. Rue du Boccador, Maurras avait tenu à donner lui-même l'exemple en ne cachant point que c'était assez ridicule, mais qu'il fallait sans retard se créer les disciplines de l'heure.

Aucune alerte n'avait troublé la première nuit de guerre légale. Les Parisiens goguenards en concluaient déjà que Hitler se dégonflait. Les nouvelles de bonne source commençaient à circuler. On avait ramassé partout des bonbons empoisonnés. Des infirmières racontaient gravement qu'on venait de leur amener plusieurs douzaines de patients brûlés aux pieds par des ballonnets d'ypérite.

Il était évident que pour la majorité des habitants de la Seine, la seule guerre qui méritât leur attention serait celle qui se déroulerait dans leur ciel. La flotte aérienne de Hitler ne pouvait certainement avoir pour eux d'objectif plus urgent que la destruction des Galeries Lafayette et du pont des Arts. Le reste ne serait jamais que négligeables détails.

Pour ma part, cependant, je me plongeais dans l'étude des frontières de Pologne. J'y faisais sans peine l'aimable découverte que, depuis l'occupation de la Tchécoslovaquie, ce pays était voué, dès la première escarmouche, au plus rigoureux encerclement... Ma plus grande stupéfaction était qu'à ma connaissance il ne se fût pas rencontré un stratège, un journaliste, un homme politique, pacifiste ou belliqueux, pour s’en aviser depuis une année écoulée, que je n’eusse pas entendu durant tout ce dernier mois une seule allusion à cette aveuglante certitude. A notre insu sans doute, nous restions tous sur des images de l'autre guerre, avec des fronts aussi biscornus que possible et demeurés toutefois plus ou moins inviolés. Mais les premières dépêches polonaises, décrivant glorieusement des “offensives de cavalerie”, révélaient une invraisemblance dans le bravache qui ouvrait la porte à toutes les catastrophes. Déjà, je me repentais d'une ou deux minutes cocardières où j'avais cru utile de renseigner gaillardement quelques troupiers qui du reste s’en tamponnaient l'oeil : “Rappelez-vous que ça va barder un sacré coup en Pologne. Je connais les Polonais. Ça, c'est des soldats”.

Quant aux premiers communiqués français, ils étaient d'un laconisme compassé, strictement administratif.

Nonobstant son masque à gaz, Maurras promenait toujours une mine de funérailles, qui jurait étrangement avec le martial clairon de ses papiers. Je le revois au second soir de la guerre, feuilletant d'une main lasse une montagne de dépêches, repoussant le paquet d'insanités des journaux et murmurant avec accablement : “Si tout cela avait seulement le sens commun !” Hélas ! pourquoi faut-il qu’un autre Maurras, entièrement guindé et falsifié, ait jugé nécessaire d'étouffer la cruelle lucidité de celui-là ?

J'étais allé faire connaissance avec la censure, gîtée rue Rouget-de-Lisle, à l’hôtel Continental. Des messieurs, costumés en capitaines de corvette, en commandants de chasseurs à pied ou de cuirassiers, trônaient et s’agitaient aux quatre coins de cet énorme garni, aux meubles fatigués et vulgaires, sentant le mégot, déjà souillé comme si cinq générations d'étudiants eussent ciré leurs chaussures aux rideaux.

Cette nuit-là, je venais de m'endormir, un peu avant quatre heures. Les sirènes de la première alerte retentirent. On avait eu tout le temps de s'y préparer. La surprise n’en était pas moins fort désagréable. Des quantités d'exercices de la paix nous avaient habitués à ce hululement. Mais à cette heure louche, trouant les ténèbres et le silence, il était à souhait apocalyptique. Dans son lugubre crescendo surgissaient soudain toutes les menaces de l'inconnu, toute l'horreur nocturne du tocsin sonnant à la catastrophe et décuplé par la machinerie du siècle. Je pris soin de noter candidement sur mon cahier cette minute qui pouvait être historique et je descendis à tâtons de mon sixième. Le vestibule de ma bourgeoise maison était rempli d'une bousculade confuse. Dans l'ombre, des flics vociféraient, brandissaient le poing : “Ceux qui ne descendent pas à la cave y seront pour moi des suspects”. On avait la brusque révélation d’une race nouvelle, les chefs d'îlots, honorables sexagénaires chargés de manifester leur patriotisme en jouant aux caporaux en veston parmi leurs contemporains, et qui se ruaient avec un enivrement hagard à un aussi délicieux devoir.

Un troupeau humain s'empilait dans le corridor de la cave, le nez au mur. La concierge poussait des clameurs entrecoupées de sanglots. A la lueur d'une lampe électrique, j'aperçus un capitaine de coloniale, blanc comme un spectre et qui claquait des dents.

Je regrimpai bien vite, écoeuré, à mon perchoir. Je m'accoudai au balcon. Au-dessous de moi, dans cette glauque fin de nuit, je devinais l'énorme ville muette, sans une lumière, et cependant tout entière éveillée, à croupetons dans les ténèbres et dans la peur. Avoir fait ça de Paris ! Une fureur impuissante m'étranglait. Je désespérais des hommes. Quel monstrueux et grotesque fléau était sur nous !

Diurnes, nocturnes, d'autres alertes suivirent presque aussitôt, mais tournant au vaudeville. On faisait tout à coup connaissance avec les mitrailleuses, crépitant à deux heures du matin, mais il se révélait un peu plus tard qu'elles avaient tiré sur l'avion de la Préfecture. On découvrait que l'autorité militaire faisait mugir les sirènes pour un avion isolé qui patrouillait à quelque trois cents kilomètres. La principale inquiétude devenait de savoir si à ce compte les Parisiens trouveraient encore deux heures de sommeil consécutif. Au soir, dans le joli ciel pale de cette fin d’été, on voyait s'élever solennellement, entre le Champ-de-Mars et les Champs Elysées, une demi-douzaine de ballons captifs. J'apprenais, non sans surprise, que ces engins constituaient un “barrage” de saucisses, et que l'on attendait des six ficelles ainsi tendues qu'elles arrêtassent l'assaillant.

J'avais accompagné jusqu'à Senlis un bourgeois de l'Action Française, l'homme de la rue de Marignan, réformé, cossu et d'un bellicisme gaillard. Nous roulions dans une somptueuse vingt chevaux de grand sport. En traversant Saint Denis, nous croisâmes un bataillon d'infanterie coloniale qui allait s'embarquer. Les troupiers paraissaient déjà harassés, suant sous le barda de campagne et les cuirs battant neuf. Chacun portait une pivoine ou une rose. Mais les civils les regardaient passer d'un air morne. Il n'y avait aucun attroupement. On ne pouvait partir plus platement pour la guerre. Je songeais aux premiers tués, ceux qui font des cadavres en ceinturons jaunes et en capote aux plis tout neufs. Je me penchai, j’esquissai un signe amical vers les marsouins. Mon bourgeois m'arrêta précipitamment, en donnant un énergique coup d'accélérateur. Un mot dru aurait pu répondre à notre bel équipage et nos mines florissantes. Les gens convenables n'acclamaient pas de si près le prolétariat guerrier.

Nous refaisions la route où avaient galopé en septembre 1914 les avant-gardes allemandes. Une borne, à l'entrée d'un petit sous-bois, indiquait la pointe extrême de leur avance : vingt kilomètres de Paris, quinze minutes de rapide. De là, les cavaliers de von Kluck avaient pu voir les toits de la banlieue, d'un peu plus haut la Tour Eiffel. Je me saturais de ces pensées, j’avais un petit frisson rétrospectif. Mais mon compagnon, très désinvolte, souriait à ces souvenirs anachroniques.

A Senlis, nous allâmes rendre visite au Père Supérieur des Maristes, à qui mon patriote devait bientôt confier son fils. Le collège gardait glorieusement une balle de la bataille de la Marne, fichée dans la soie verte du Tableau d'Honneur. Devant ce trophée, on s'entretenait avec une sérénité enjouée de la nouvelle guerre :

  • Hitler est acculé aux solutions de désespoir, disait l'honorable laïc.
  • Certes ! répondait avec force le Père qui m'avait été annoncé comme un ecclésiastique maurrassien. Cette fois, la bête est traquée.

En attendant, ce fauve aux abois tenait assez bien la campagne. Le même soir, j'essayais de tracer une ligne des opérations de Pologne sur la carte. En vérifiant mes repères avec les noms du dernier communiqué de Varsovie, je vis que je m'étais trompé partout de quinze lieues au détriment des Fritz. Leur avance, en moins d'une semaine, atteignait deux cents kilomètres. A l'heure qu'il était, ils devaient se battre aux portes de Varsovie.

Je notais : “La Pologne apparaît fichue. De la Prusse orientale, de la Slovaquie, les Allemands peuvent la prendre de travers, de revers selon leur bon plaisir”.

Une rouge colère me montait aux yeux : “L'incurie, l'anarchie slaves ont certainement joué un rôle capital dans ce désastre. Tous les généraux sont des politiciens. Conduire au feu plus d'un million d'hommes est certainement une tâche très au-dessus de ces orientaux romanesques, brouillons, bravaches d'une incommensurable vanité. Le nom de Weygand, qui les tira d'affaire en 1920, est exécré dans ce pays.

“Nous avions choisi cette Pologne pour ligne de résistance au germanisme à l'est. C'était une politique. Mais il fallait que la ligne existât, qu'on y travaillât. Il devait être naturel de dire aux Polonais : “Si vous n'acceptez pas secours et conseils, nous nous désintéresserons de votre sort”

Bonnes âmes, nous en étions encore à nous figurer qu’une mission militaire française bien conditionnée, avec brevetés de l’Ecole de Guerre et techniciens des chars, aurait sauvé les polonais,

Les éminents stratèges qui depuis une semaine avaient occupé leurs emplacements de combat dans tous les journaux, conservaient devant cette déconfiture un magnifique sang-froid. La mémoire de Joffre et de Foch habitait leurs âmes, leur dictait le mot de la situation : “Pas d'affolement ! De quoi s'agit-il ?” Ces hommes étincelants de science se chargeaient de découvrir “le sens du recul”. Car, bien entendu, seul le profane ignare pouvait conclure : “Les Polonais foutent le camp”. M. Lucien Romier, prince des économistes, se révélait un imbattable virtuose dans cet élégant vocabulaire où toujours l'ennemi s'efforce, tente, esquisse. Il concluait, inaugurant le plus solide truisme de cette guerre, qu'en somme les Allemands avaient un sérieux retard sur leurs plans. Le général Duval, retroussant crânement ses manches devant les deux rubriques quotidiennes et les deux hebdomadaires qui l'accablaient du coup de presque autant de copies que M. Paul Reboux, décrivait la position d'arrêt prévue par les Polonais et où ils allaient “opposer une résistance définitive”.

  1. Henry Bidou comprenait tout sans peine : l'armée polonaise se retirait méthodiquement pour atteindre la ligne historique des quatre Rivières où les Russes jadis avaient tenu cinq mois.
  2. de Givet, dans l'Ordre de l'estimable Buré, nous rappelait d'opportune façon que les Polonais n'avaient pas “porté leur principal effort d'armement sur le matériel lourd. Ils ont surtout recherché la mobilité, développant leur matériel léger et entraînant leurs troupes au maximum de souplesse. Cela suffit à indiquer que, de toutes façons, l'état-major polonais entendait faire une guerre exclusivement de mouvement”.

On ne pouvait certes point y contredire en mesurant le chemin que venaient de parcourir ses troupes en moins de huit jours.

  1. Jean Giraudoux, poète promu ministre de l'Information française, dédaignait cette arithmétique et cette géométrie vulgaires des batailles. Par la voix de la radio, il venait d'inspirer à quarante millions de Français des raisons élevées de contempler sans pessimisme la carte de notre alliée. Il énumérait honnêtement les conquêtes allemandes : le Couloir, Kattovice, Poznan, Cracovie. Mais il nous annonçait que ces succès étaient fort prévisibles et en somme négligeables, parce que les Polonais avaient résolu de défendre ces territoires mal situés, “d'offrir leur résistance dès le premier mètre carré de leur sol, pour ne pas abandonner le premier pouce de leur territoire, puisqu'il était le premier territoire attaqué de la liberté humaine”.

Je n'en croyais pas mes oreilles. J'avais relu trois fois le texte. M. Giraudoux était bien formel. L'écrivain le plus délié des lettres contemporaines nous donnait comme réconfort la certitude que les Polonais venaient de commettre la plus lourde bêtise en se battant sur le pire terrain, dont par surcroît ils se faisaient déloger en un clin d'oeil. Un goitreux de montagne en fût resté béant.

Mais M. Jean Giraudoux développait sa thèse, Jérôme Bardini en face des Panzerdivisionen, flanqué du diplomate confit dans la plus parfaite orthodoxie démocratique. Pourquoi l'état-major polonais avait-il accepté une bataille perdue d'avance ? “Les raisons en sont simples. C'est que les Polonais sont comme nous. Ils ne font pas la guerre allemande. Ils font ce que nous avons fait en 1914, ce que, nous allons faire, une guerre personnelle, ils font leur guerre, la guerre polonaise.

“Ils pensent que, dans la façon même de se battre, il y a une morale. Ils pensent... que la guerre elle-même a des devoirs de symbole et d'enseignement qui lui permettent d'être fructueuse et victorieuse au delà de toute contingence (le tiers du pays perdu, l’invasion, la retraite a toutes jambes : M. Giraudoux voit vraiment les choses de haut, du domaine des purs esprits). Nous n'avons pas à adopter en matière stratégique, les principes de la guerre hitlérienne (ah ! pour cela, nous l’avons supérieurement démontré !) ; puisque la guerre nous est imposée, nous ne la réduirons pas à une équation de poudre, d'acier et d'ypérite”.

  1. Jean Giraudoux nous aura offert ce soir-là l'exemple accompli d'un intellectuel mis en face d'une besogne impossible et indécente, qui pense s'en tirer par des acrobaties, des entrechats littéraires, de subtils paradoxes, et termine son exercice la tête la première dans un bourbier d'absurdités. On aura beau dire : cela compte dans une carrière

Les grosses caisses des journaux tonnaient en l'honneur de Rydz-le- Victorieux, Rydz-Smigly, le grand général aquarelliste. A l'Action Française, Maurras s'évertuait à croire que les Polonais jouaient au plus fin, qu'ils se donnaient “le temps d'achever, de préparer leur ligne”. Le bon M. Pujo, vieil enfant barbu, avait la foi pure des doux âges, que j'offusquais fort en lui annonçant que les Polonais étaient cuits, qu'ils n'avaient même pas été capables de livrer une bataille proprement dite. Pujo pensait bien au contraire que Rydz-Smigly emmenait les Allemands dans une nasse et qu'au reste la prochaine saison des pluies arrangerait tout.

Pour moi, si j'étais furibond du contraste entre la jactance homicide de ces maudits Slaves et leur piteuse déconfiture, celle-ci m'inspirait aussi une satisfaction secrète. Je n'arrivais pas à éprouver le moindre regret devant leur déroute manifeste, mais plutôt une sorte de bizarre et vengeur plaisir à voir le triomphe de la force habile et dirigée, de la seule cause qui me fût intelligible.

Quant au peuple, il suivait d'un oeil très détaché cette aventure lointaine, dont il ne rapportait à soi aucune conséquence. Il conservait l'oeil sec devant les proses les plus flamboyantes d'épithètes pathétiques et justicières sur Czenstochowa et autres lieux. Il faut dire que cette littérature ne respirait qu'une médiocre sincérité. Seuls quelques archivistes conservaient un souvenir de la polonophilie romantique. Les folliculaires avaient appris de la veille l'existence de la Lourdes polonaise. Les Juifs et assimilés ayant obtenu de la Pologne ce qu'ils voulaient, la guerre, se seraient bien malaisément tiré une larme pour les madones et les boys scouts de ce pays papiste dont ils vitupéraient trois mois avant entre eux la férocité réactionnaire et antisémite. Puisque la publicité juive avait toujours passé la Pologne sous silence, quelle idée voulait-on que les lecteurs de Paris-Soir eussent sur elle ?

J'étais nanti depuis l'année précédente, je l'ai dit, d'un fascicule de mobilisation bleu. J'ignorais tout des catégories militaires à quoi correspondait ce carton, sinon qu'il m'assurait quelque répit. Je ne doutais pas qu'avec mon âge et ma santé ce délai pût aller au delà de trois ou quatre semaines. Mais les circulaires m’apprenaient qu'il n'en était rien. La phalange des fascicules bleus constituait apparemment une réserve privilégiée, admise à garder ses pantoufles et à hanter ses lits conjugaux en attendant l'heure incertaine où il lui faudrait boucher les trous.

Quelques commères habiles à supputer la valeur guerrière des mâles avaient bien manifesté sous mon nez, durant les premiers jours, une surprise véhémente de ne point me voir encore en kaki. Le nombre des civils jeunes et florissants que l'on croisait à chaque pas dans Paris eut bientôt raison de ces petites manifestations.

Mais mon fascicule bleu me causait de nouveaux tracas. J'avais ce goût un peu particulier d'aimer l'armée et je sens que la déroute elle-même ne m’en a pas guéri. Non point, il s'en fallait de tout, que j'eusse rapporté de mes chefs militaires une image prestigieuse, mais j'affectionnais le soldat. Je gardais de mon service, au 150e d'infanterie en Rhénanie, un souvenir délicieux. Le temps assez bref de ce service, trop bref pour que je prisse même le moindre bout de galon, n'y était sans doute point étranger, non plus que la vie d'amateur en treillis que j'avais su m'organiser dans notre caserne de Diez-sur-la-Lahn, laquelle était une ancienne école de Cadets prussiens. Il n'importe. Les capitaines, les commandants étaient tous autour de moi d'anciens sous-offs de la Marne ou de Verdun, bornés, à dégaines de gendarmes sur le penchant de la retraite. Mes adjudants s'étaient révélés conformes aux plus solides traditions.

Mais leurs sévices pesaient bien légèrement dans ma mémoire, au regard de la chiourme ecclésiastique où l'inquisition et la férule des Pères avaient tyrannisé pendant quatre ans mon enfance. J'avais bientôt oublié les mornes journées de quartier pour ne me rappeler que la bonhomie fraternelle des moeurs, leur saine truculence et la grand' route des manoeuvres. Je tenais que l'état de simple soldat était encore un de ceux où le citoyen français du XXe siècle se gâtait le moins, où il retrouvait le plus de naturel et de vérité.

J'aimais les mitrailleuses, les mousquetons, le tir. J'étais passionnément curieux du métier des armes, parce qu'il répond aux plus vieilles lois de cette terre. J'avais toujours été friand des mémoires, des carnets, des historiques de la Grande Guerre, j'avais relu au moins deux fois les plus médiocres récits de poilus, les études les plus spécialisées. Que La Revue de l’infanterie ou de l’artillerie me tombât entre les mains, je m'y plongeais toute affaire cessante. Je connaissais sur le bout des doigts les garnisons de tous les régiments de France, leur passé et les couleurs de leurs fourragères, l'effectif, l'armement, le matériel d'un bataillon de chars selon le type, aussi bien que d'un groupe de reconnaissance ou d'un escadron d'autos mitrailleuses. J'étais même assez comiquement célèbre pour cette érudition martiale.

Tout cela ne m'avait point embarrassé un seul instant pour exécrer la guerre qui venait, mais, une fois la catastrophe consommée, me destinait assez mal à la vocation de fascicule bleu. J'étais étrangement partagé entre la répulsion que m'inspirait cette guerre absurde, décidée par l'étranger, qui avait tant de chances d'être funeste à mon pays, et mon image surgissant tout à coup de poilu casqué, chantant à pleins poumons une vieille marche gauloise au premier rang d'une compagnie de biffins.

La puérilité de ces frémissements ne m'échappait pas, mais je n'arrivais pas à m'en défaire. Le 11 septembre, je dînais dans un restaurant de la rue Marbeuf, avec un charmant garçon de mes amis, quelque peu médecin, jouisseur comme un chat, passionné de littérature, plein de talent, mais sans doute trop hanté de la phobie du déjà écrit pour avoir rien achevé jusque là, ayant voltigé autour de toutes les esthétiques, lubies et angoisses de l'entre-deux guerres, un peu irritant parfois, mais assuré depuis des années de mon affection. Il était présentement réformé pour une bénigne et très ancienne ombre au poumon. Fort guilleret, il me lisait à tue-tète une grosse blague de carabin piquetée de quelques colifichets surréalistes qu'il venait de lâcher sur le papier. A trois tables de nous, un artilleur solitaire dans la tenue du grand départ, écoutait ces facéties d'un air assez sombre.

Je ramenai assez brutalement notre propos sur la guerre. Mon ami me confiait sans détours qu'elle était pour lui comme un accident sanglant survenu devant ses yeux, et dont il se hâtait de chasser l'image pour ne pas déranger son confort mental et sensuel. Il manifestait la plus extrême surprise de me voir à ce point éprouvé par l'événement. J'apercevais facilement qu'il me le reprochait comme une faiblesse, une vulgarité d'esprit. Il se scandalisait franchement d'apprendre, qu'averti comme je l'étais des ressorts et de l'insanité de la guerre, je pusse mettre en balance une embusque facile et mon départ dans une unité de combat. Il ne concevait pour lui et pour les hommes de quelque mérite qu'une seule attitude : tourner résolument le dos à cette affreuse bourrasque et

Evoquer le printemps avec sa volonté.

Je répliquai avec humeur et en chauffant mes arguments ; je découvrais mieux leur sincérité et leur force. Je pensais depuis toujours, comme le dragon Stendhal que le baptême du feu était la perte d'un pucelage aussi nécessaire que l'autre. De tous mes amis, personne sans doute plus que moi ne s'était aussi longuement interrogé sur cette étrange épreuve, attirante et terrible, ne s'en était fait plus de tableaux, n'avait attaché plus de prix à la façon dont il pourrait la franchir. Si je devais rester seul à l'ignorer, ce serait une singulière lacune pour un mortel de notre aimable siècle. Quelle que fût la guerre, elle valait d'être vécue et méditée en soi. Je ne saurais m'y dérober sans être infidèle à ma “Weltanachanung” et à mon propre tempérament.

Les lecteurs me pardonneront ce petit croquis psychologique. Je ne l'aurais pas conservé dans ces pages, si je ne pensais que plus d'un d'entre eux s'y reconnaîtra. Il montre assez bien en tout cas quel curieux circuit notre vieux sang de race militaire pouvait parcourir pour brouiller les têtes les plus positives.

Mais la démocratie nous rappelait bientôt qu'elle avait abâtardi jusqu'à la guerre. Pour la Pologne, les vieux généraux à stylographes s'accrochaient encore à des espoirs de manoeuvre, voulaient découvrir que l'armée de Rydz-Smigly avait l'avantage de la concentration, et dans leur incapacité à percevoir même la forme de cette guerre mécanique, jugeaient les offensives allemandes décousues. Leur encre n'était pas séchée qu'ils avaient déjà deux jours de retard sur le cyclone motorisé de la Wehrmacht. On ne savait ce que les “Panzer” pulvérisaient le plus vite, leurs pronostics ou les derniers fétus de bataillons polonais. Existait-il encore seulement un Rydz-Smigly ?

Cependant, le Conseil Suprême franco-anglais, avec Chamberlain, Daladier et Gamelin, tenait sa première séance et annonçait en héroïque fanfare : “La réunion du Conseil Suprême a complètement confirmé la ferme résolution de la France et de la Grande-Bretagne de consacrer toutes leurs forces et toutes leurs ressources au conflit qui leur a été imposé ; elles sont décidées à donner à la Pologne, qui résiste avec tant de bravoure à l'invasion brutale de son territoire, toute l'assistance en leur pouvoir”.

Dans le moment où l'univers apprenait ces chevaleresques serments, les Allemands, ayant conquis en douze jours la moitié de la Pologne, dépecé et concassé toute son armée, franchissaient la Narew et la Vistule en poussant devant eux les informes débris de la déroute. Le dernier carré polonais s'enfermait pour l'honneur avec une semaine de vivres et de munitions dans Varsovie complètement investie.

En guise de secours, le vaillant Gamelin commençait d'écorner quelques petits postes d'avant-garde sur la ligne Siegfried. Pour les Anglais, ils se prévalaient d'un glorieux raid aérien sur l'Allemagne, où ils avaient bombardé le peuple avec trois millions de tracts antihitlériens. Il est vrai qu'une nouvelle alliée rejoignait notre camp. D'une chambre d'hôtel londonien, par la bouche de l'intrépide M. Benes, la Tchécoslovaquie venait de déclarer la guerre à l'Allemagne.

“Toute l'assistance en leur pouvoir...” Les démocraties tenaient parole. Cette fois, elles avaient tiré le glaive flamboyant du droit et de la morale, exécuté la terrible menace. Pourtant, le résultat valait celui des solennelles protestations et des condamnations juridiques.

Chaque jour qui passait écartait un peu plus notre grande terreur, l'armée française jetée en masse pour rien, à l'abattoir sur la ligne Siegfried. Il semblait bien que l'état-major reculât devant cette suprême folie. C'était la sagesse, mais aussi une sagesse piteuse, un aveu lamentable d'impuissance. Le soulagement que l'on éprouvait ne nous dissimulait point le grotesque de notre posture. Nous nous posions en gendarmes du monde. Mais la maréchaussée démocratique flanquait des coups de bâton sur un mur d'acier tandis que derrière ce mur, après l'avoir élevé tout à loisir, les brigands perpétraient leurs cent dix-neuf coups en parfaite quiétude.

Nous ne faisions pas la guerre. Nous la singions.

Il fallait que le régime nous réservât cette dernière surprise. Si fort que nous pussions le mépriser, nous avions imaginé la guerre comme une tragédie à quoi il essayerait au moins de se hausser. La guerre était survenue et il dévalait encore beaucoup plus bas. La grande alarme, l'état de siège, la censure servaient à resserrer les plus infâmes confréries maçonniques, à exécuter une entreprise inespérée de dédouanement. Toute la canaille de 1936, du Front Populaire, des Loges, des synagogues, ayant enfin muselé ses adversaires au nom des devoirs sacrés, se réinstallait hardiment dans ses fonctions et ses prérogatives. En un tour de main, la censure était devenue une annexe de la Ligue des Droits de l'Homme et du Grand Orient. Depuis quinze jours que le canon tonnait, la grande affaire de nos hommes d'Etat avait été le remaniement du cabinet que les circonstances permettaient de s'offrir, sous la couverture rituelle de l'union nationale. On avait pu remettre ainsi en circulation le nom de Léon Blum dans la liste des ministrables, sans que le plus menu souffle d'opposition se levât. Le grand ministère tricolore s'était constitué enfin par la rentrée en scène d'une des plus burlesques nullités, d'un des plus stupides malfaiteurs de la République, Yvon Delbos. Georges Bonnet, le seul homme raisonnable de la veille, se voyait limogé, et l'on offrait son fauteuil à l'échine d'une venimeuse et obtuse crapule, le belliciste chrétien Champetier de Ribes. Choix particulièrement opportun : il ne nous restait plus d'autre liberté de manœuvre diplomatique que du côté de Mussolini. Champetier de Ribes, antifasciste haineux, en exécration à Rome, claquait derrière lui la porte italienne à grand et insultant fracas. La bande traîtresse et imbécile du Quai d'Orsay raffermissait son pouvoir.

“Nous sommes depuis quinze jours, écrivais-je, dans une guerre de politiciens, et les pires dont notre affreux régime ait accouché. Nous avons été entraînés dans cette tragédie par tout le poids, avec tout le poids de leur ignorance, de leur bêtise, de leur sectarisme. Lancés dans le gouffre, nous ne parvenons pas à nous débarrasser de ce boulet pour remonter à la surface, être libres de nos mouvements, voir clair. Nous réunissons toutes les conditions pour descendre jusqu'au fond”.

Quand on brossait devant eux ce tableau politique et qu'on s’en indignait, d'honorables imbéciles, représentant une légion de citoyens, répondaient :

  • Peut-être. Mais nous ne voulons savoir qu'une chose : la France est en guerre.
  • Dites donc plutôt, tas de cornichons, qu'elle est allée se fourrer le plus stupidement du monde la tête sous le couperet. Le vrai devoir patriotique serait de découvrir un moyen de l'en tirer.

Nous étions quelques-uns à savoir que ce moyen ne pouvait porter qu'un nom, la paix et que cette paix n'allait point tarder de nous être offerte par le chef victorieux du Reich. Je notais le 17 septembre dans mon cahier ces lignes qu'on me permettra de recopier avec une légitime satisfaction :

“Avec la clique sanglante qui nous mène en trébuchant et bafouillant à d'affreuses catastrophes, le moindre mal serait certainement de répondre aux prochaines propositions de paix de Hitler. S'attaquer au germanisme, le réduire à merci, c'était fort bien. Mais l'incompétence, le sectarisme des politiciens ne nous le permettent pas... Puis, notre retraite serait un échec de taille à créer un remous intérieur terrible pour le régime. Beaucoup d'espoirs pourraient renaître. Et cet échec ne serait pas, malgré tout, une défaite militaire ou une saignée fatale.”

Mais je savais trop bien que ces conséquences mêmes rendaient purement chimérique une telle issue. Il n'était dans le pouvoir d'aucun citoyen de mettre en oeuvre ce patriotisme pacifique, le seul qui fût utile, ni même de lui donner un commencement d'expression.


 

 

 


CHAPITRE XI

“ POURQUOI TE BATS - TU ? ”

Les événements se déroulaient avec cette rigoureuse logique qui rendait leur prédiction si aisée pour les “ Hitlériens français ” de mon espèce. Varsovie se cramponnait dans son agonie. Ces Slaves se retrouvaient dans le romantisme désespéré comme dans leur élément familier. Ils se mettaient à savoir mourir, dès l'instant où cela devenait tout à fait inutile. Ils ne savaient même rien d'autre. Les Russes entraient en Pologne à leur tour, précipitant encore le dénouement.

Les propositions de paix du Führer ne se faisaient pas attendre. La presse anglaise leur trouvait une bien suave explication. Hitler avait refusé la paix en août parce qu'il possédait alors l'avantage de la force. Il souhaitait la paix maintenant qu'il avait des adversaires plus forts que lui.

Les Varsoviens, en effet, pouvaient en témoigner.

J'observais que Hitler s'en prenait uniquement aux ministres anglais, ne parlant de la France que pour répéter qu'il n'avait point de revendications à son endroit. Il la situait, ainsi fort exactement à sa vraie place de domestique docile. Goering quelques jours auparavant tenait déjà le même langage. Nous étions quelques-uns à Paris qui ne disions rien d'autre en somme. Il y avait tous moyens de s'entendre. Les démocraties les repoussaient avec le plus majestueux mépris.

Ce noble geste accompli à la face du monde, les justiciers rentrés dans leurs conseils se trouvaient devant le plus singulier embarras. On se battrait donc irrévocablement, sans trêve ni merci. On en prenait le serment farouche. Mais cela ne réglait point deux fichus détails qu'il était véritablement difficile de négliger : on ne savait plus du tout où l'on pourrait se battre et guère davantage pourquoi l'on se battait.

Le premier point, devant le peuple, pouvait être encore escamoté dans la grande nébuleuse du secret militaire. Le second réclamait impérieusement d'être éclairci. On avait entrepris la guerre pour garantir la Pologne : la Pologne venait de défunter de mort subite, expédiée au trépas par ses valeureux protecteurs. Quels desseins les altières patries des “hommes libres” poursuivaient-elles donc encore ?

Certain apôtre, à Radio Stuttgart, répandait bien sur ce sujet des propos fort cohérents et volontiers écoutés, où le “business” anglais tenait invariablement la vedette. On ne pouvait laisser sans réplique ces impertinences. Les voix officielles y paraissaient assez malhabiles. Le malheureux Daladier, avec son sens infaillible de la gaffe, éprouvait le besoin de nous avertir qu'il n'était pas le “conducteur de masses fanatisées” (hélas ! nous nous en doutions) et s'élançait dans un parallèle entre le moral du soldat français “sachant pourquoi il combattait” et du soldat allemand, supposé ignorant ou dévoré d'incertitude.

Autant valait parler de cornes chez Boubouroche. Mais nos glossateurs professionnels, heureusement, étaient là. Dès l'instant qu'il s'agissait de cogiter à vide, de brasser les conditionnels et de promouvoir une querelle de nuages, on pouvait leur faire pleine confiance.

On sait que dans cette épique bouffonnerie, mon vieux maître Charles Maurras, devait se distinguer au premier rang. J'ai dit que le déclenchement de la catastrophe l'avait trouvé écrasé et révulsé de dégoût. Mais bientôt nous le vîmes se ragaillardir, son oeil rallumé, sa barbe relevant de la pointe. Maurras venait de ressortir de son tiroir à théorèmes la règle d'or de la division des Allemagnes.

La victoire anglo-française ne pouvant être mise en doute, il importait de savoir à quoi on l'emploierait. Ce serait à décoller “les tronçons du serpent”, à refaire l'Allemagne des traités de Westphalie. Selon sa méthode accoutumée, Maurras, par les voies d'une inflexible logique, rejoignait dans les chimères les songe-creux les plus attendrissants. Avec un pareil objectif, le maître pouvait attendre les événements de pied ferme. Il avait du pain sur la planche. Dix ans de guerre ne seraient point de trop pour l'aider à pourfendre ses armées de contradicteurs, à argumenter avec les incrédules, à rallier les tièdes, à entretenir les convaincus.

Outre la France, il s'agissait d'endoctriner quelque quarante-cinq millions de Britanniques dont deux cent cinquante à trois cents avaient bien entendu prononcer les noms de Bainville et de Maurras, de se faire en Amérique de sérieux alliés, de convertir aux postulats de la politique pure toute la banque et tout le négoce de l'univers anglo-saxon, de neutraliser la juiverie entière, de lui arracher tous les bénéfices de sa guerre sainte, enfin de susciter les consentements et les complicités indispensables parmi quatre-vingt millions de Germains.

Ce fut une campagne grandiose. Il y avait les découpeurs intégraux et les découpeurs sous conditions. M. Maurice Sarraut, de la Dépêche de Toulouse, voulait bien prélever une République rhénane, mais hésitait à charcuter l'ensemble du corps allemand. Maurras faisait le compte des rondelles nécessaires, et comme l'arithmétique n'a jamais été son fort, en découvrait tantôt vingt-six, tantôt vingt-cinq, tantôt vingt-huit. On disputait avec une âpre passion les contours du futur “puzzle”. D'ardents néophytes proposaient de regrouper tous les catholiques allemands dans le même Etat, avec Vienne pour capitale. Maurras reprenait énergiquement ces amateurs. Jour de Dieu ! Ils démolissaient le Reich des Hohenzollern pour refaire l'Empire de Charles Quint ! Non, mieux valait “faire” la Bavière, le Wurtemberg, le Hesse-Nassau, la Saxe. Avec l’Autriche, la Hongrie, la Bohème, la Pologne fédérées et remonarchisées, on formait un grand rempart latin et catholique. Car le Polonais silésien de Kattowice était inscrit sans discussion au club des civilisés, d'où l'on excluait avec quelle rigueur l'Allemand silésien de Breslau.

Maurras raillait les démocrates qui voyaient la guerre achevée par le soulèvement du prolétariat allemand contre Hitler. Mais il brandissait avec enthousiasme une proclamation à la Bavière, due à je ne sais quel doux maniaque munichois, où il était dit le 28 août 1939 : “Bavarois, l'heure de la décision est arrivée ! Proclamez votre indépendance de la Prusse ! Si les hostilités ont déjà commencé, déposez les armes et proclamez votre indépendance. Cet acte de votre libération et de votre indépendance sera consacré par l'arrêt des hostilités.”

On enregistrait chaque jour les progrès de la croisade. On avait l'adhésion de la Vigie de Dieppe, du Journal de Saint-Germain, mais aussi de M. joseph Caillaux, des allusions favorables jusque dans Paris-Soir et les louanges de M. J.-E. Bois dans Le Petit Parisien.

Pour M. Colrat, ce n'était peut-être pas l'unité allemande qu'il fallait détruire, mais la contexture de l'Allemagne. Maurras moquait un peu cette prudence serpentine. Mais il avait une grande joie. Dix-huit lecteurs londoniens du Picture Post accueillaient favorablement la thèse des Allemagnes, qu'ils venaient de connaître par la lettre d'un brigadier français du train. Toutefois, il ignorait le succès le plus vif, et de très loin, que remportait au même instant cette offensive, les cent cinquante mille exemplaires vendus dans les Allemagnes mêmes d'une traduction de Jacques Bainville par le professeur Grimm, curieux de montrer quelques Français d'après nature à ses compatriotes.

La censure rognait cruellement ces proses charcutières, si peu conciliables avec l'orthodoxie républicaine. Le débat s'échauffait : “Avec votre redistribution des Allemagnes, disaient les anti-maurrassiens, vous surexcitez et vous cimentez encore là-bas le patriotisme de l'unité...” ce qui n'était pas tellement mal pensé. A quoi Maurras répliquait : “ Avec vos diatribes contre I'hitlérisme et lui seul, vous préparez le culte de Hitler héros et martyr”.

Kerillis et les judéo-cagots de l'Aube ou autres lieux, jaloux de cette surenchère patriotique, criaient que Maurras était un provocateur et que tout son vacarme travaillait encore pour Hitler.

On se partageait tumultueusement les vedettes de l'émigration allemande. C'était à qui aurait son bon traître, son allié tudesque garanti grand teint. Les démocrates et les juifs exhibaient les anciens nationaux-socialistes Otto Strasser et Rauschning, Fritz Thyssen, repêchaient et promenaient pompeusement les vieux cafards du “Centrum”, les Wirth et les Brüning.

Maurras pourfendait un par un ces Boches indébochables. Le traître de son goût était un abbé du nom de Moenius, fédéraliste germain, ancien directeur de la revue Allgemeine Rundschau, qu'il me pressa d'aller ausculter de sa part. Je le dénichai au fond d'un hôtel délabré de la rue Bonaparte, dans une chambre de bonne qui sentait le seau à toilette et le culot de pipe. Il n'y a pas de déshonneur, au contraire, dans la dèche pour les prophètes politiques. Mais la foi de Moenius paraissait bien tiède pour que l'on pût s’imaginer une nouvelle Germanie naissant entre ces quatre murs crasseux. Il me confia sans détours que Maurras commençait à rêver debout et que les morceaux des Allemagnes tenaient, ma foi ! fort bien ensemble, ce qui n'était pas, on me permettra de le dire, une révélation pour moi. “Maurras a de très belles idées. Mais il ne connaît pas un mot de l'administration allemande, de l'économie allemande. On débitera l'Allemagne en dix ou cent tronçons qu'ils auront une tendance invincible à se rejoindre. Il faudrait détruire vingt-cinq Prusses”. Le grand souci de l'abbé monarchiste, ultramontain, était surtout que les armées de la République démocratique et libre-penseuse flanquassent une pile définitive à l'anticlérical Hitler. Il se réjouissait sans la moindre vergogne : “Les soldats français sont heureusement admirables, meilleurs qu'ils n'ont jamais été.”

Lorsque je rapportai les propos désenchantés de Moenius à Maurras, comme ils ne lui convenaient pas, il décida d'un air fort désinvolte que cet abbé avait les yeux trop fixés sur des détails allemands pour se représenter l'ensemble, qu'au demeurant on ne savait jamais pour qui travaillaient ces Teutons. Son ignorance des traits concrets les plus élémentaires de l'Allemagne et du national-socialisme était si fabuleuse, si préjugées, livresques, naïves et systématiques les notions qu'il voulait s'en faire, que toute discussion de bonne foi était inutile.

Je songe aux chefs allemands qui, de l'autre côté du Rhin, trouvaient dans le même courrier la plus péremptoire formule du désossage maurrassien et le dernier état de nos chars et de nos avions. Les échos de leurs vastes rires ne sont sans doute pas perdus pour toujours. Les pitreries que nous venons de vivre sont dignes d'engendrer des épopées, lorsque le temps les aura stylisées et décantées, et d'inspirer à nos arrières-petits-enfants de nouvelles figures de Quichotte, de Panurge et de Picrochole.

Pour nous, les fantaisies du Maurras de 1939 manqueront toujours d'humour. Notre admiration et notre affection, plus fortes jusque-là que nos plus amers reproches, nous faisaient bien sentir la faute irréparable envers lui-même qu'il avait commise en ne brisant point sa plume le 1e septembre. Un Maurras, après sa magnifique bataille pour la paix, ne participait pas à une telle guerre sans déchoir, sans se ravaler aux dimensions des ignobles petits bonshommes qu'il avait si bien fustigés et dépiautés. Retiré à Martigues, il fût devenu le sage de la Patrie, l'un des phares de l'Europe, il se fût gardé à la France de ce surlendemain dont il faudrait bien que l'heure sonnât et point en bourdon de victoire. Cet orgueilleux venait de briser de ses mains sa statue en se pliant aux rites dégradants de la mobilisation jacobine. Les scrupules qui le commandaient étaient probablement honorables. Mais ils n'appartenaient plus à un véritable homme politique. On ne pouvait s'empêcher de penser aussi que ses habitudes l'avaient tenu plus encore peut-être, et qu'il était entré dans la guerre avec tout le poids de sa prose, parce qu’il ne lui était plus possible de changer sa vie et de tarir la source d'encre de son article quotidien.

Maurras n'engageait point que lui. Il venait de raccommoder le système des Allemagnes parce que cette justification lui était indispensable à ses propres yeux, qu'il lui fallait un certain nombre de clous où suspendre ses syllogismes. Mais en même temps, il fournissait à un certain nombre de garçons confiants et braves, à tous les vrais combattants nationalistes, de superbes raisons de se faire casser là figure qui ne valaient réellement pas un sou de plus que celles de M. Julien Benda et de l'emministré Giraudoux. Cette escroquerie qu'il ne s'avouerait jamais était atroce. Périssent trois millions de jeunes hommes, l'espérance maurrassienne luirait sur cet holocauste avec une sinistre loufoquerie.

Le vieux lion d'écritoire avait de splendides mouvements de révolte, de fureur ou de magistrale ironie, Le sarcasme ne quittait plus sa bouche. Il fallait le voir lisant les pitoyables répliques des officiels français aux discours de Hitler : “Quels clercs d'avoués !” Je lui disais comment certains prolétaires parisiens distinguaient, avec un froid bon sens, les vrais responsables du cataclysme chez nous. Les cheveux hérissés, il me répondait en martelant chaque syllabe d'un coup de poing : “Oui, oui ! mon seul espoir pour ce pays, désormais, c’est la Commune blanche.” Mais si l'on profitait de ces vigoureuses “sorties” pour lui arracher son dernier mot sur la guerre, il se reprenait toujours : “Le vin est tiré, il faut le boire. Nous n'avons plus maintenant qu'un devoir : celui de nationaliser cette guerre qui est si peu nationale.” Inutile dès lors de lui représenter la vanité d'une pareille entreprise, au milieu de tous les Juifs, de tous les Anglais, tous les maçons de l'univers, avec Daladier, Albert Lebrun, Yvon Delbos : il avait refermé son sophisme sur lui, il était inaccessible.

Si Maurras avait su employer le quart de sa ténacité, de ses ruses, de ses arguties à réserver un étroit sentier à l'idée de paix, on ne peut trop savoir ce qu'en eussent été les conséquences, de toute façon les cas de conscience qu'il eût dénoués, les alliés qu'il se fût acquis. Mais je l'ai déjà dit : ce pouvait être le fait d'un vrai grand homme, ce ne pouvait être le sien.

Depuis la cynique entrée des Russes en Pologne, la principale inquiétude du gouvernement français était de ménager le Kremlin. Notre diplomatie avait plus que jamais pour grande pensée de rallier les bolcheviks à notre camp. On comprend aujourd'hui à quel point Londres lui dictait tout. La veille du franchissement de la frontière par les Rouges, nos soviétomanes les conjuraient affectueusement de réfléchir, de bien peser qu'ils avaient encore le temps d'accourir comme les sauveteurs de la Pologne... Pour ne pas avoir à insister sur l'agression soviétique, on en arrivait à se taire aussi sur l'attaque allemande, et à passer la Pologne aux profits et pertes sans qu'il en fût désormais plus amplement question.

La thèse officielle était chez nous que Staline avait dorénavant Hitler à sa botte, que l'alliance soviéto-hitlérienne tournait à la confusion des Allemands.

Tandis que ces derniers s'installaient sur leur riche conquête, plus grande que la moitié de la France, et que les hordes kirghises déferlaient dans les rues de Lemberg, les Anglais, imperturbables, continuaient leurs bombardements de “papier” sur l'Allemagne.

C'était Homais et M. Pickwick en guerre contre Gengis Khan.

Combien de temps encore l'armée française résisterait-elle, au service de ces polichinelles ? [1] officier, Frédéric Delebecque qui fut encore, par un curieux détour, l'admirable traducteur, le poète en français des Hauts de Hurlevent. Le colonel L arpent, originale figure, osseux et noueux, avec une mouche d'ancien style sous la lèvre, s’épanchait volontiers en lançant familièrement, du fond de son fauteuil, ses longues jambes à l'assaut du mur d'en face, où ses semelles atteignaient des hauteurs prodigieuses. Je n'ai jamais entendu professer un mépris plus coloré et plus raisonnable, hélas ! du grand état-major de France que par ce vieux soldat sans reproche. Une de ses bêtes noires était le général Weygand. C'est dire le cas qu'il pouvait faire du malheureux Gamelin. Il jugeait sans appel tous ces grands hommes aussi incapables dans la défense que dans l'attaque : “Des fortifications ? Pfft ! avec des Jean-foutre comme ça derrière...”

Maurras, qu’un maréchal des logis de gendarmerie avait toujours plongé dans un profond respect, passait ces impiétés à un compagnon si fidèle. Afin que sa foi nouvelle n'en reçût pas la plus petite secousse, et que ses inquiétudes d'août fussent définitivement enterrées, les monteras-tu-la-côte de la maison se permettaient de lui dépeindre Larpent comme fort ramolli.

Je serais inexact en oubliant la rencontre d'un troisième prophète. Le colonel Larpent, directeur de la page militaire du journal, y avait réuni depuis une dizaine d'années quelques officiers pourvus dans leur métier d'un solide renom d'excentriques. Ils se labouraient la substance grise afin de dénicher un moyen de faire la guerre de demain avec le matériel d'hier, ou de plier le matériel de 1938 aux leçons de 1917. Ils se livraient à des multiplications, des additions de chars, d'antichars, de mortiers, à des débauches de balistique dont beaucoup seraient fort touchantes à revoir aujourd'hui. Ils s'insurgeaient du moins contre l'ankylose des états-majors. Leurs efforts décousus et solitaires eussent été précieux sans doute dans un système moins décadent.

Durant les premiers jours de septembre, je croisai l'un de ces officiers dans l'escalier du Boccador. Il avait les yeux exorbités et les bras en l'air.

  • Eh bien ! mon capitaine, lui demandai-je. Qu'en dites-vous ?
  • Ce que j'en dis ? Nous sommes foutus, archifoutus sans rémission. Nous allons recevoir une pile, mais une de ces piles !

Je n'ai pas ouï dire que cet officier romantique ait été promu général depuis juin 1940. Je peux croire que c'est dommage.

Mais quoi que pussent en penser ces fantaisistes déconsidérés, à l'automne l939, l'inviolabilité de notre frontière ne se discutait pas. Cette conviction ne me satisfaisait d'ailleurs que médiocrement. Il eût été bien difficile de se monter la tête avec les escarmouches de patrouilles et les progressions méthodiques sur quelque quinze cents mètres de profondeur des armées Gamelin, encore que les correspondants spéciaux, les stratèges et les grands politiques appelassent cela “porter la guerre chez l'ennemi”, et trouvassent hautement moral et providentiel que l'Allemagne refît connaissance avec les réalités du feu.

Quelques-uns voulaient encore croire à une faute miraculeuse de l'adversaire. Dans les premiers jours d'octobre, le bruit d'une attaque allemande massive sur la ligne Maginot tintait à toutes les oreilles. C'était trop beau pour qu'on y crût. Cependant, les experts, les informateurs les plus sûrs, multipliaient les preuves.

Le 16 octobre au matin, cinq ou six divisions de la Wehrmacht attaquaient sur le front de la Sarre, avançaient à peu près “dans le vide” et s'arrêtaient courtoisement face à nos créneaux du 1e septembre.

Le colonel Larpent, dépliant ses jambes, tirait la conclusion de cette brève bourrasque : “En somme, les Allemands nous ont repris en deux heures tout le terrain que nous avions mis un mois et demi à gagner.”

On avait eu juste le temps d'intercepter pour la presse la proclamation de Gamelin à ses troupes, lue le 15 au soir, qui annonçait la ruée en masse de l'ennemi et la bataille décisive,

Deux ou trois optimistes voulaient encore croire que les Fritz venaient simplement de prendre des bases de départ, que leur énorme et folle ruée allait suivre. Mais rien ne vint. Les verrous étaient solidement poussés sur le front des forteresses d'occident. Il ne restait plus qu'à franchir bon gré mal gré le premier et morose hiver de guerre.

A l'Action Française, l'ennui s'épaississait toujours. Les opérations de la censure avaient mis le comble à l'anarchie du journal. Maurras se refusant plus que jamais à concéder une épithète de ses corrections, une minute de ses invraisemblables horaires, les retards de notre imprimerie s'aggravaient chaque semaine. Le tirage s'effondrait. Peu à peu, inexorablement, la vie se retirait de la vieille maison. Mon ami Alain Laubreaux disait : “Etrange aventure ! L'A. F. mourra de cette guerre en même temps que la démocratie.”

Je pouvais de moins en moins supporter certains types de bipèdes qui croisaient encore dans nos parages. Il y avait surtout le brigadier-chef ou le lieutenant de cavalerie maurrassiens, ne vivant plus que pour les délices du prochain baroud, ne voulant plus rien connaître d'autre. Certains n'étaient plus des gamins du genre “Pour Dieu et pour le Roi”. Ils avaient eu du jugement. J'admirais qu'ils fussent aussi aisément parvenus à chasser comme des mouches toute idée de leur cervelle, que les effroyables dilemmes de la bataille impossible, de la guerre conduite par les fossoyeurs de la France et les Juifs, eussent subitement disparu pour eux, fondu devant l'enivrante perspective d'une nuit de patrouille à plat ventre.

J'essayais de trouver quelque confident de mes tourments : “Voilà : la guerre a été déclenchée par les plus affreux pitres du plus affreux régime juif et démagogique. Il paraît qu'on ne doit souhaiter que la victoire. Alors, nous devons encore sauver une seconde fois la République, et une République bien pire qu'en 1914 ?” Mais les maurrassiens ne voulaient plus entendre ces propos déprimants et, pour en dissiper les miasmes, jetaient avec entrain au vent des nouvelles de la “paix Bainville”, la grande paix des découpeurs. Cela marchait à merveille. La maréchale Joffre allait sans doute accepter de présider le comité. Comme il y avait grande pénurie de blessés avec cette guerre si benoîte, les ouvroirs de la rue du Bac allaient prendre sérieusement en main l'évangélisation bainvilienne du troupier : une tablette de chocolat, un exemplaire des Conséquences politiques de la paix, une paire de chaussettes et l'Hisloire de deux peuples.

Pujo, lui, m'avait fait cette magnifique réponse : “Je crois aux vertus moralisatrices de la victoire..” Et comme je restais quelque peu suffoqué, il ajouta ce trait : “Mais oui. Voyez. En 1919, nous avons tout de même eu le Bloc National.”

Chaque jour nous enrichissait d'une nouvelle insanité. La fameuse rubrique de la faim allemande connaissait naturellement une vogue extraordinaire. Durant la première semaine de la guerre, le Temps n'avait pas hésité à imprimer dans ses majestueuses colonnes que faute de lait en Allemagne, on avait commencé à traire les femmes. L'imminence d'une crise des savons à barbe dans le Reich était jugée grave à ce point que les agences de presse la reproduisaient tous les trois jours. La fameuse tartine de confiture triomphait, mais infiniment perfectionnée depuis 1914, devenue scientifique. Des sommités médicales d'Amérique, armées de balances à régime, venaient, nous annonçait-on, de nourrir une famille new-yorkaise à une vitamine, à une calorie près comme une famille bourgeoise de Hambourg. Après vingt-quatre heures de cette expérience, la famille yankee ne pouvait plus monter les escaliers de métro.

Des millions étaient dépensés chaque jour en rédaction, câbles, télégrammes, fils spéciaux, clichages, encres d'imprimerie, pour nous apprendre la nouvelle composition des boyaux de saucisses qu’imposaient à l'Allemagne les rigueurs de la guerre, la récupération à Berlin des épingles à cheveux pour conjurer la disette du fer, et les terribles restrictions de crème fouettée à Vienne.

Dans un genre plus grave d'apparence, mais en fait d'une fantaisie bien davantage dévergondée, nous recevions la pluie des statistiques, décompte des pétroles, de l'acier, du caoutchouc, des huiles, du bois dont l'Allemagne disposait encore, qui lui manqueraient bientôt ou qui lui manquaient déjà. Ces travaux étaient péremptoires. Ils avaient simplement le tort de se démentir entre eux pour des bagatelles de huit ou dix millions de tonnes.

Mais personne ne prenait garde à ces détails. Le blocus triompherait. Il avait déjà remporté ses premières victoires.

C’était la doctrine guerrière de ceux qui ne sont et ne daignent jamais être soldats, des Juifs et des Anglais, la guerre bancaire et marchande, illustrée par l'infantilisme bruyant de la presse à la mode américaine. M. Jean Fayard, lieutenant interprète dans un état-major de D. C. A. britannique, me traduisait nonchalamment ces vues des Lloyds et de Wall Street : “Bah ! mon cher. C'est une guerre qui se fera sans qu'on tire un coup de canon.” Selon l'optique du Fouquet's et des autres bars dans le train, les Allemands étaient des pouilleux qui avaient la grossière outrecuidance de se mesurer avec les seigneurs de la livre et du dollar, et allaient se faire joliment tirer les oreilles.

Les Juifs et les Anglais, habitués à tout acheter, ne doutaient pas qu'ils pussent aussi acheter une victoire. (Cela réduisait d'ailleurs à un rôle diablement subalterne les cinq millions de Français qui se contentaient de remplir les casernes, de tenir les tranchées pour quinze sous par jour et au besoin de se faire tuer, bref de vaquer à toutes les corvées inférieures, tandis que les maîtres, au milieu d'un confort raffiné dû à leur précellence, menaient les coups décisifs et concluaient les marchés fructueux. Le mercenaire obscur serait toujours trop largement rétribué.)

L'esprit public était si bien gavé de ces indécentes turlutaines qu'il eût fallu conduire une véritable campagne pour faire entendre aux Français que cette guerre serait obligée de comporter, comme les précédentes, des obus qui éclateraient, des rafales de mitrailleuses et de grands tas de morts. Mais seuls Maurras, dans un des derniers éclairs d'une raison qui allait s'éteindre pour jamais et deux ou trois de ses disciples, tel que votre serviteur, osaient entamer cet austère sujet. Jacques de Lesdain, dans un article de l'Illustration, le seul véridique sans doute qui eût paru sur cette matière pendant les dix mois de nos hostilités, rappelait avec une grande sagacité que la guerre totale, en Allemagne, pesait sur le civil d'un poids inconcevable pour nous mais que, dûment dressé, il supportait cependant. Nous prêtions au Reich des besoins civils qu'il n’avait plus depuis le premier jour de la guerre. Une économie rigoureusement militaire taillait d'abord pour l'armée la part du lion dans toutes les ressources, lui assurait largement et pour un temps indéterminé tous ses moyens d'action. La circulation des voitures privées, des camions de l'industrie, serait entièrement supprimée si les besoins des corps motorisés l'exigeaient. L'Action Française exceptée, pas un journal n'avait pipé mot de cette étude si digne de méditation.

Je rappelais à mon tour qu'à la fin de l'hiver 1918, après trois ans et demi d'une guerre terrible, alors que le blocus réduisait à une quasi famine la population civile de l'Allemagne, Ludendorff surveillait avec le plus grand soin les rations des troupes sur le front de l'Ouest. Quelques semaines plus tard, ces troupes pouvaient encore fournir des assauts si redoutables qu'ils nous mirent à deux doigts de notre perte. Ma voix n'avait pas davantage d'échos.

Ces avertissements, ces rappels des sévères sacrifices qu'il faudrait bien accomplir si l'on voulait réellement que la guerre se fit, étaient fort peu goûtés du monde officiel. Les vrais démocrates y subodoraient même une espèce de relent de sous hitlérisme, de fascisme mal camouflé. Le gouvernement se donnait pour tâche essentielle d'ajuster la guerre aux moeurs électorales, de l'arranger sur mesures pour le peuple qui “méprisait les servitudes nazies”, qui cultivait les libertés humaines, à savoir les quarante heures et le pernod. Il importait que l'on vît et que l'on fît cette guerre le moins possible, sauf, bien entendu, sur le papier et dans les oeuvres d’éloquence, où, pour rétablir l'équilibre, la plus farouche énergie était toujours de rigueur.

Il en résultait d'ailleurs, selon l'infaillible loi de ce régime, une inégalité sans précédent. Des pères de famille de quarante ans sonnés étaient dans les lignes d'Alsace, et des gamins qui n'avaient même pas terminé leur temps légal rappelés dans les usines de l'arrière avec super-salaire.

Le chapitre où jamais, au gré de leurs maîtres, les journalistes officieux ne se montraient assez chauds, émus, abondants, était celui de nos chers amis anglais. On pensait probablement décupler les quatre divisions débarquées par l'Angleterre en les faisant décrire dix fois par chaque journal.

Pendant qu'on se livrait chez nous à ce concours de servilité extasiée, une petite dépêche en cinq lignes, perdue dans la dernière heure nous confirmait le simulacre odieux de la conscription anglaise. On nous avait entre autres avertis, le troisième ou quatrième jour de la guerre, qu'elle ne toucherait personne avant le mois de mars. Beaucoup de journaux britanniques jugeaient ces mesures encore excessives. Ils estimaient, que la sage Angleterre ne devait point retomber dans ses erreurs de 1914-18, où elle avait perdu, faute de bras, tant de commandes passées à l'Amérique. Son rôle était de financer et alimenter la guerre. On calculait en livres sterling ce que l’enrégimentement d'un ouvrier coûtait à l’Ile et à l'Empire.

L'Angleterre, conductrice de la guerre, ne prenait plus cette fois-ci les moindres formes. Avec un cynisme serein, elle nous refusait ses hommes, elle exigeait pour elle le rôle de gigantesque profiteuse, elle le déclarait hautement comme si rien ne fût plus naturel. Je commençais à me demander sérieusement si elle ne souhaitait pas de nous voir épuisés à l'égal des Allemands, par la longueur et les pertes du conflit, de se débarrasser à a fois des deux en les faisant se massacrer entre eux.

“Vingt-cinq ans d'alliance diplomatique et militaire avec un peuple gribouillais-je le 21 octobre, c'est beaucoup, cela fait un bien vieux ménage. Il serait dans l'ordre de la nature que la paix nous trouvât brouillés avec les Anglais, Nous aurions d'ailleurs tout à y gagner”.

Je pointais leurs gaffes, leurs retards, leurs défaillances, leurs tricheries dans la guerre comme dans la paix depuis 1914. Quelle série, depuis French qu'on n'arrivait pas à mener au canon la veille de la Marne, et qu'il fallait que ]offre vînt de sa personne remettre au pas en cognant sur la table ; depuis la sanglante et incohérente stupidité des Dardanelles, chef-d'oeuvre de ce vieil excité de Churchill, sept mois donnés aux Turcs par les momies de l'Amirauté pour s'armer et se barricader, les mastodontes de l'Union Jack croisant avec une imbécile majesté au large du Détroit, attendant le jour où celui-ci serait complètement fortifié et où les attaques de mer et de terre viendraient s'anéantir sur ses parapets, soixante mille hommes massacrés pour finir, en pure perte ; jusqu’aux canailleries de Lloyd George ramenant les Bolcheviks en Europe, pour traiter avec eux le “business” pétrolifère de sa famille, jusqu'au servage financier exercé sur la France, livrant en gage toute sa liberté politique contre les aumônes des créanciers londoniens !

Bien que j’eusse parcouru presque toute l'Europe, je n'avais jamais trouvé le temps de franchir le “Channel”. J'admirais depuis toujours la littérature anglaise, où les Irlandais ont d'ailleurs une si belle part, la seule qui puisse rivaliser avec la notre en ancienneté, en continuité et en richesse. Pour le reste, j’avais approché fort peu d'insulaires. Mais pour autant qu'il m'apparût et que l'on pût préjuger de la masse d'un peuple, celui-ci m’apparaissait bien comme le grand bourgeois de l'Europe, avec la brutalité marchande de la caste, son incuriosité d'esprit, sa routine, ses oeillères religieuses, sa morgue qui pouvait du reste atteindre à un assez imposant orgueil.

Je dois dire que Maurras de Martigues, dont on a déjà pu lire plus haut quelques beaux textes, me laissait volontiers, dans son horreur du Nord, épancher devant lui tous ces ressentiments et ne dissimulait guère combien il les partageait.

“Les Allemands, proférait-il après je ne sais plus quelle homélie de Chamberlain, sont des candidats à la civilisation. Les Anglais sont des barbares indécrottables, armés de Shakespeare et de la Bible”.

J'ajouterai, pour l'intelligence de cette saillie, que Maurras avait biffé un soir résolument le nom de Shakespeare d'une chronique littéraire où il était cité avec Corneille et Musset, pour le motif que Léon Daudet en parlait aussi dans son article et qu'il était excessif que ce sauvage d'Angleterre apparût deux fois dans le même numéro du journal. Nous sommes une demi-douzaine à nous souvenir de ce trait.

Cependant, parmi quelques-uns des disciples les plus proches du cœur de Maurras, croissait et prospérait une anglophilie installée déjà depuis bonne date dans les maisons bien pensantes où s'était mitonné le bellicisme d'Action Française. Ce cénacle était en train de trouver son doctrinaire et son porte- parole en la personne de Thierry Maulnier. Nous avions vu en effet ce lieutenant d'infanterie de trente ans, jouissant d'une santé excellente, revenir à la vie civile après vingt-cinq jours de campagne passés aux environs de Melun, nous montrant pour toute explication une feuille de papier rose qui le mettait “en disponibilité”. Jacques Talagrand, dit Thierry Maulnier, fils d'un vieux professeur athée et franc-maçon, athée lui-même avec un certain fanatisme, était en politique l'auteur de trois livres et de quelques douzaines d'articles. On n'y découvrait guère que les truismes les plus éprouvés de la littérature antidémocratique, mais dans un tour suffisamment opaque pour lui valoir le respect des braves garçons persuadés qu'on les fait penser quand on les ennuie, et à travers une syntaxe assez barbelée de jargon philosophique pour exciter à la glose tous les pions de l'écritoire. Ceux de ses amis qui se dispensaient de le lire lui reconnaissaient très haut en échange ce sérieux et cette profondeur que l'on accorde si volontiers dans notre Paris distrait et bousculé. Thierry Maulnier s'était fait ainsi parmi la jeunesse nationaliste un renom assez solide de doctrinaire. Comme tant d'abstracteurs de quinte-essence, il passait aisément pour hardi et avancé dans ses idées. Les gardiens de l'orthodoxie d'Action Française avaient même humé chez lui certains relents d'hérésie. Mais, à la fin du compte, on s'habituait à voir dans ce jeune homme un des plus précieux héritiers du maurrassisme, auquel il ajoutait un souci moderne des besoins sociaux que les premiers monarchistes dédaignaient trop.

Thierry Maulnier avait compté parmi ces garnements dont la bourgeoisie souriante prédisait pour le jour de leurs noces ou de leur premier gros chèque l'évolution subite vers la respectabilité. Notre écrivain était toujours célibataire, il s'en fallait encore de beaucoup qu'il connût les voluptés du dixième mille. Pourtant, ce sans-Dieu, cet antimilitariste avéré, ce contempteur de l'égoïsme patronal et de la tyrannie capitaliste rejoignait à toutes jambes les dévots et les porteurs de Suez, qui commençaient à former le parti des “ yes ”.

Je n'étais pas outre mesure surpris de voir un intellectuel enferré dans ses poncifs individualistes, occupé, avec des emberlificotages inouïs, à distinguer les régimes d'autorité respectueux des “valeurs humaines” et les totalitaires “antihumanistes”, au surplus méprisant comme grossier et indigne d'un penseur l'antisémitisme, de le voir, dis-je, rallier le camp du libéralisme démocratique qu'il avait si sévèrement stigmatisé, Cette petite aventure, qui devait advenir à plus d'un autre, était en somme fort naturelle. Elle participait de la liquidation matérielle, morale et spirituelle de toute une époque.

Sous prétexte de réalisme supérieur, le jeune Maulnier s'était pris d'une religion pour les chiffres et les théorèmes de l'économie, Il y était d'une irréprochable incompétence. Mais aucune matière ne prête mieux dans notre siècle à la pédanterie solennelle. C'était une forte tentation pour un normalien assez infatué. Ce ratiocineur venait donc de découvrir les secrets infaillibles du monde dans les volumes de tonnages navals et le poids des encaisses-or. Il s'était mis à en jongler avec une suffisance péremptoire qui ne pouvait être le fruit que d'une incommensurable naïveté, la sienne du reste devant la vie.

Du même coup, le pionnier du socialisme national s'éprenait d'une admiration sans bornes pour l'Angleterre. Cela datait déjà de quelque temps. A l'imprimerie de la rue Montmartre, on le voyait plonger dans les notices du Bottin de l'étranger, instrument essentiel de son érudition, et en rapporter des considérations éblouies sur les chiffres du Commerce britannique à Shanghai ou Singapour. J'ajouterai qu'outre ce précieux Bottin, Maulnier avait passé en tout et pour tout quatre jours à Oxford et à Londres, et qu'il ne lisait pas, à ma connaissance, un mot d'anglais.

Cet homme renseigné objectait désormais à toutes les diatribes sur l'égoïsme et la lourdeur d'Albion, que les intérêts impériaux de la France et de la Grande-Bretagne étaient indissolublement liés. Quand on lui représentait la singulière incapacité où se trouvaient ces deux vastes puissances à pousser militairement leur entreprise guerrière, il répondait en souriant qu'il fallait concevoir la forme sans précédent de ce conflit. Il se lançait sur le planisphère dans de gigantesques circumnavigations qui toutes aboutissaient à démontrer l'asphyxie inévitable de l'Allemagne.

  • Maulnier, lui disais-je, on fait aussi la guerre sur terre.
  • Cette fois-ci, répliquait-il, ce n'est pas sûr. Et puis, je n’y connais rien et je n'ai pas envie d'apprendre. Ça ne m'intéresse pas. Avec les bateaux, ce qui est amusant, c'est qu'on peut les promener dans n'importe quelle direction. On peut tout combiner, tout imaginer, tout se permettre...

Tels étaient, à l'automne de 1939, les propos du gaillard qui allait devenir six mois plus tard l'un des augures stratégiques de la presse française.

Mon ami R.... capitaine de chars, héros superbement balafré du Rif, pur type du grognard au verbe explosif et imprévisible, et se morfondant présentement à la tête d'une compagnie échelon embourbée quelque part entre Meuse et Moselle, m’écrivait ce billet :

  • C'est la guerre. Ce n'est pas la guerre. C'est la guerre quand même. Cela me rappelle la définition du “marquez le pas” par l'instructeur indigène, caporal Lakhdar : “Ti marches. Ti marches pas. Ti marches quand même”.

Guerre ou non, on s’enfonçait dans un marais de dégoût. Je ne sais ce que je fusse devenu entre les vieillards de plus en plus irréels de l'Action Française si je n'eusse possédé dans Paris deux refuges pour mon réconfort.

J'allais le plus souvent possible à Inter France. Mon ami Dominique Sordet, à qui je dois mes débuts dans le journalisme, avait créé le printemps précédent cette agence pour la presse nationale de province. La démocratie s'est suscitée des adversaires assez inattendus. Dans l'Action Française encore si batailleuse et crainte de 1930, les pontifes du régime vermoulu n'eussent guère pu soupçonner qu'un de leurs ennemis les plus irréductibles serait le paisible critique musical, et que ce petit homme discret, d'une urbanité charmante, fils d'un général, ancien officier lui-même, surgirait sur la brèche au moment précis où les vieux francs-tireurs royalistes pactiseraient avec la République libérale et jacobine, et qu'il deviendrait l'un des plus intrépides casse-cou du nationalisme révolutionnaire.

Au seuil de la cinquantaine, après n'avoir vécu pendant quinze années que pour sa discothèque, les ballets et les concerts, Sordet venait de découvrir dans la politique sa vraie vocation. Il y apportait, à l’âge de la pleine maturité, la jeunesse d'idées d'un homme neuf, que n'avaient entamé ni les amitiés ni les compromis de partis, l'exercice d'un bon sens qu'aucune des buées parlementaires ou doctrinaires ne ternissait. Il offrait l'exemple accompli d'un de ces esprits fermes et de sûr talent que la France cherche en vain pour ses affaires, dont on croit bien à tort l'espèce évanouie et qui trouveraient aussitôt leur place dans une véritable restauration du pays.

  • Non, répétait-il de sa voix de tête toujours égale, on ne se bat pas avec la typhoïde au ventre.

Nous n’apercevions en effet aucun palliatif à cette vérité clinique.

Autour de Sordet, on voyait, non moins sombres devant le tunnel du prochain avenir, les renégats d'Action Française, Pierre Pradelle, Claude Jeantet au pessimisme véhément et méthodique, Roland La Peyronnie, au sarcasme truculent dans sa large face fleurie, semblable à un fermier général du XVIIIe siècle, le charmant Maurice Bex, l'ancien secrétaire de l'Opéra-Comique, pour l'instant capitaine désabusé d'un groupe d'aérostiers, mon vieil ami Georges Champeaux, lyonnais savoureux et sagace, ancien socialiste, mais de la bonne étoffe, piochant déjà sa vaste et impitoyable Croisade des Démocraties.

On voyait surtout le colonel Alerme, poursuivant un grandiose soliloque, à la fois de philosophe et de magnifique humoriste, sur la décadence de l'armée républicaine, l'éternelle impéritie des Anglais, la puissance ordonnée et hardie des Allemands.

  • Nous allons rater l'une des plus belles occasions de notre histoire, disait-il flegmatiquement. Si rossards et égoïstes qu'ils soient, les Anglais vont bien finir par nous envoyer quelques divisions. Ça n'en fera pas très lourd, mais ça sera malgré tout le meilleur de ce qu'ils possèdent. Nous les ferions prisonnières, quelle tranquillité pour un siècle !
  • Ne l'oubliez jamais, disait-il encore, les Allemands sont les seuls héritiers des principes napoléoniens. Cela vous expliquera dans quelque temps bien des choses. Ils n'ont jamais pu se pardonner de s'être laissé imposer en 1914 une guerre de positions. Croyez bien qu'ils ne recommenceront pas, ils chercheront partout l'offensive et la manoeuvre, et on verra ce qu'on verra.

Tant d'intelligence demeurait inutile, elle n'emportait même pas toute notre conviction. Cet admirable soldat, droit, svelte et vert comme un lieutenant, n'était même pas jugé digne de commander un dépôt. On lui fermait dédaigneusement l'armée, pour récupérer des colonels réservistes, professeurs et vieux notaires à bedaines de marguilliers.

Plus souvent encore, je retrouvais mon cher Je Suis Partout.


 

 

 


CHAPITRE XII

UN JOURNAL QUI N’ABDIQUE PAS

On a vu comment notre chef et fondateur Pierre Gaxotte, dans la semaine où l'offensive judéo-communiste redoublait contre nous, avait bouclé ses malles pour un voyage aux Indes. Toutefois, sa première étape ne l'avait mené qu'en Suisse où la déclaration de la guerre devait le trouver. Sa situation de réformé définitif, ses revenus d'homme de lettres heureux, lui donnaient toute liberté. Trois jours plus tard, il était parmi nous. Il m'avait raconté son débat intime, sur le quai d'une gare de je ne sais plus quel canton helvétique, se sentant sur le point de dire adieu à la paix pour aller se jeter dans la plus épouvantable et stupide bagarre : “Quelle envie de tourner le dos à cette Europe, à ces idioties ! On annonçait une heure de retard pour mon train. S'il en avait eu deux, je crois bien que je ne rentrais pas. Si je suis revenu, c'est bien uniquement par amitié pour vous autres, pour remplacer au journal tous ceux qui sont partis à la guerre”. Il ne pouvait effacer d'une manière plus touchante les doutes mélancoliques qu'il nous avait inspirés.

Gaxotte partageait au plus haut chef ma tristesse et mon dégoût. “Ces Anglais sont odieux, me disait-il quelques jours après son retour, au restaurant Lutetia où nous dînions ensemble, beaucoup plus odieux que les Allemands. Ceux-là, au moins, ils font leurs conquêtes eux-mêmes, en risquant leur peau”. Il était surtout accablé de voir notre vieux maître Maurras lui-même faire son numéro dans cette pitrerie avec le découpage des Allemagnes : “Demander à un Daladier de reprendre la politique de Richelieu ! Quelle dérision !”

Huit jours après malheureusement, sous on ne savait quelles influences inavouables à force de ridicule ou d'indignité, Gaxotte était pareil à un dévot émancipé qui a revu son confesseur, poincariste, inquiet de se conformer aux usages et civilités de guerre, effrayé de se retrouver à Je Suis Partout comme dans un lupanar ou une tranchée repérée, préoccupé de se couvrir de répondants ou d'un rempart, désapprouvant le moindre trait un peu caustique, le moindre rappel de notre scepticisme et de nos refus cherchant à nous jeter dans les jambes, pour remplacer nos mobilisés, tout ce qu'il pouvait connaître de sous-Hanotaux, d'académiciens travaillant dans l'élévation des âmes, d'agents du Comité des Forges ou des finances de Reynaud. Bref, un Gaxotte perdu pour notre petite barque, n'ayant plus d'autre désir que de l'échouer, voire de la couler discrètement.

Mais déjà, bondissant de son siège désormais inutile de critique dramatique, Alain Laubreaux avait saisi de ses deux poings la barre du journal.

Avec lui, aucune équivoque. Venu de plusieurs bandes de réfractaires et de radicaux toulousains fort débraillés dans leurs convictions, il n'avait pas à secouer comme nous des scrupules d'hommes de droite. Aucun débris de dogmes ne l'embarrassait. On peut dire qu'il s'était rallié à nous d'instinct, en 1936, du jour où ses amis démocrates avaient commencé d'agiter le boute-feu. Pas le moindre débat de conscience dans son cas, pas une seule de ces ridicules bouffées de chaleur que nous avions presque tous à confesser. Le 3 septembre au soir, il avait une fois pour toutes affiché prophétiquement ses vœux : “Il n'y a plus, qu'un seul espoir pour la France : une guerre courte et désastreuse”. Il ne voulait tolérer aucune participation morale ou matérielle, si insignifiante fût-elle, à cette ignoble absurdité. Tout juste âgé de quarante ans, il se flattait très haut, n'importe où, de sa réforme de complaisance, obtenue autrefois à la colonie où il était né, pour “amaigrissement progressif”, et qui jurait d'énorme façon avec sa mine plantureuse de grand vivant bien nourri : “J'ai quatre frères dans cette chienlit, clamait-il, un dans les chars, deux dans l'aviation, un autre sergent d'infanterie. C'est suffisant pour la famille. Je ferai n'importe quoi, mais on ne me mettra pas le grappin dessus”. Haïssant et méprisant totalement cette guerre, repoussant toute argutie, Laubreaux était donc sans réserve pour la paix. Il l'était au premier coup de canon. Il devait le rester, sans une seule nuance, jusqu'au dernier.

On se représentait les pacifistes de l'autre guerre sous les traits de quakers congelés, de vieux socialistes broussailleux ou de torves agitateurs. Laubreaux, lui, était le pacifiste franc buveur, sonore, que dis-je, éclatant ! avec une faconde à la fois frémissante et drolatique, la verve du vrai journaliste de combat que la censure excite au lieu de le refréner et qui la mystifie par d'incessantes inventions. Les manches retroussées, faisant retentir notre atelier de cent calembours corrosifs et colossaux, déplaçant un prodigieux volume d'air, il menait le journal comme un chef d'orchestre une orageuse symphonie. Entre ses mains qui dessinaient, retournaient chaque page avec une infatigable virtuosité, la typographie elle-même devenait un instrument de bataille. Un homme tout entier d'humeur, mais d'une humeur politiquement divinatoire, faisant de lui le révolté le plus logique de notre bande, l'infaillible baromètre de la catastrophe de 1940 dont les nuées s'amoncelaient sur nos têtes.

Aussi calme et égal que Laubreaux était impétueux, notre ami et aîné Charles Lesca, volontaire de l'autre guerre, bel homme solidement assis dans la vie et dans ses convictions, administrateur devenu rédacteur en chef dans l'absence de Brasillach, nous apportait le précieux concours de sa sereine dignité, épousait sans la moindre réticence nos plus périlleuses querelles, portait en tous lieux son flegmatique mépris pour l'abjecte aventure et les marionnettes en bouchons qu'elle roulait.

Les stratèges amateurs d'encerclements intercontinentaux, les experts navals et économiques aux sourires fleuris de chiffres vainqueurs, trouvaient sur notre porte un “lasciate ogni speranza”. Pour nous, notre pessimisme était un assez singulier mais très solide réconfort. Au milieu de l'océan de sottises et de mensonges, ce havre ne nous servait point seulement à nous décharger de notre colère. Nous nous sentions les gardiens d'un morceau de la sagesse française, qui pourrait quelque jour devenir sans prix. C'était d'abord pour cela que nous avions voulu nous maintenir à flot, malgré tant d'absents irremplaçables, tant d'ennemis, et l'exaspérante vanité de nos efforts présents. Pour le reste, nous connaissions notre devoir strict. Personne n'avait besoin de nous apprendre que devant un adversaire en armes, on n'a plus le droit de détourner un seul soldat de sa mission. Nous pouvons même nous vanter d'avoir versé un rude tonique... Qu'il existât encore à Paris, malgré tout, des observateurs impitoyables de tant de turpitudes, des hommes qui se refusaient aux mensonges honteux ou mortels, c'était, pour maints poilus non seulement une vengeance, mais le plus solide espoir.

La survie d'un journal pacifiste en pleine insanité guerrière n'est sans doute qu'un bien mince épisode auprès des événements que 39 ou 40 ont pu voir. Mais deux hommes, Alain Laubreaux et Charles Lesca, y dépensèrent une somme d'opiniâtreté, de lucidité et de courage dont on aurait vite compté les exemples dans la France de ces mois-là. Leur mérite fut d'autant plus admirable que, l'un journaliste réputé, connaissant tout Paris, l'autre riche, d'âge mur, libre de toute attache et de toute ambition politique, accomplissant tous deux une tâche pleine de périls mais presque anonyme, ils risquaient le pire avec la plus parfaite abnégation.

Tout, à Je Suis Partout, proclamait la condamnation implicite de la guerre, et l'invraisemblance d'une issue victorieuse. Nous avions imaginé de reproduire chaque semaine, sous le titre “Paroles à méditer”, ces mots de Daladier que ne pouvait évidemment échopper la censure : “Français et Françaises, nous faisons cette guerre parce qu'on nous l'a imposée”, et il fallut les supplications épouvantées de Gaxotte pour nous y faire renoncer. Nous prospections toute l'oeuvre de Giraudoux et nous ramenions ces diamants dont l'éclat devait assez embarrasser le nouveau héraut de la grande Croisade. Nous faisions crier ainsi nos vérités favorites par le propre arbitre de l'orthodoxie de guerre :

“ Croire que le combat que nous avons à livrer est un combat de démocratie contre tyrannie, c'est accepter une confusion dangereuse ” (Pleins pouvoirs).

“ Chaque feuille de journal n'est généralement qu'un voile salissant mais pudique jeté sur la vérité ”. (Pleins pouvoirs).

“ Judith : Le bruit court qu'Holopherne manque de munitions, qu'il doit pour des flèches forger ses bijoux ”.

“ Joachim :...Le bruit en court, en effet. C'est même nous qui le faisons courir ”. (Judith).

La presse vengeresse des arrières, où les académiciens disputaient aux cabots du tour de chant la palme de l'imbécillité et de l'indécence, nous avait déterminé dès la première semaine à composer une anthologie. Il serait dommage de ne pas cueillir au moins quelques échantillons de ces proses surpassant, comme il se devait dans une telle guerre, les plus illustres turlutaines de 1914 :

“A côté des combattants réguliers, constituons l'armée des francs-volontaires, incapables d'un effort prolongé dans une tranchée, en rase campagne, mais capables de ramasser leurs forces, de frapper un grand coup et de mourir.

“... Il suffit d'un bras pour actionner la manette aux torpilles dans un avion chargé d'une mission tellement lointaine qu'il ne peut emporter dans son réservoir l'essence de son retour.

“... Des tuberculeux s’attaquent à un réseau de barbelés ; le premier coupe un fil ou deux, le deuxième un ou deux encore, et ainsi de suite. Tous les assaillants seront tués peut-être, mais le réseau sera coupé.

“Cent “trop” vieux aux jambes encore alertes, au cœur solide, peuvent forcer un blockhaus aussi bien que de jeunes soldats où, si le blockhaus se révèle imprenable, ils auront sauvé la vie de cent jeunes soldats qui eussent entrepris l'assaut à leur place ”.

Jacques PÉRICARD. (L'Intransigeant, 31 août 1939.)

“La France ne va pas se battre comme jadis pour les libertés du monde, mais pour la sienne. Et son ennemi, cette fois, a un visage qu'elle connaît dans tous ses traits, comme pour mieux l'exécrer : ce tragique sosie de Charlot qui avec sa crotte de moustaches et son geste de chasser les mouches, a fait crouler de rire les cinémas avant de les faire trembler d'horreur”.

Roland DORGELÈS.

“Je me rappelle avoir rencontré un de mes camarades commandant un groupe d'artillerie avec une capeline rose et des gants verts. - “Que veux-tu ? me dit-il, j'ai reçu pour mes hommes une collection de tricots de formes et de teintes invraisemblables ; mes hommes ne voulaient pas s'en servir parce qu'ils redoutaient les quolibets des camarades. Alors, pour l'exemple, j'ai adopté les plus grotesques !” “Et Je lui ai serré cordialement la main”.

Général MAURIN, ancien ministre de la Guerre.

(Paris-Soir, 7 octobre.)

“Inutile de se presser : la victoire est certaine”.

Lucien LAMOUREUX. (Le Journal, 20 novembre.)

“Depuis quelques jours, la Haute-Alsace n'est plus silencieuse ; nos guetteurs, sur les bords du Rhin, échangent des coups de fusil avec ceux d'en face. Simple distraction sans doute ”.

(Le Petit Journal, 6 février.)

“Les Anglais ne disent-ils pas quand ils parlent du général Gamelin : “Notre Gamelin ?” Ne devrions-nous pas dire aussi : “Notre roi George VI ?”.

Abel HERMANT, (Paris-Midi, 8 mars)

“En résumé, la situation des Finlandais reste très solide et leur moral est réellement incomparable. Assurément, s'ils devaient être abandonnés à leurs seules ressources, ils finiraient par succomber sous l'avalanche des cadavres russes”.

Edouard HELSEY. (Le journal, 8 mars)

(Les Finlandais à bout de force signeront la paix quatre jours plus tard.)

Tendre aveu : (Nous avions publié cet article sous le titre : “En avant... arche ! ”)

“Bien souvent, j'ai honte de demeurer ici dans la paisible Amérique, et de ne pas me trouver avec vous dans les tranchées ; de ne pas vous porter mon aide - avec les dernières forces qui me soient restées - dans la lutte que vous menez pour nous, pour chacun de nous. Mais, si je ne me trouve pas physiquement avec vous dans les tranchées, je suis avec vous, comme tout homme du globe pensant honnêtement, je le suis moralement. Cette guerre est nôtre et vous la faites pour nous tous”.

Chalon ASCH, écrivain Juif.

(Les Nouvelles Littéraires du 10 février.)

Autre voix de la race élue : M. Jacques Hadamard, Juif de l'institut, dans le Droit de Vivre, du Juif Bernard Lecache :

“Chacun de nous sent, chacun de nous sait que défendre la France et défendre les Juifs, sont une seule et même chose”.

“Si elle bombarde nos villes, l'Allemagne s'exposera à d'effroya-bles représailles qui faciliteront, par l'intérieur, l'écroulement germanique. L'offensive aérienne allemande, nous ne la redoutons pas. Bien au contraire”.

Aux Ecoutes, de Paul LÉVY (14 octobre)

Guerre en dentelles :

“Les modèles charmants ne s'appellent plus Flirt, Intimité passionnée, Gamin parisien, etc., mais bien, Maginot, Bombardier, Avant-postes, Tank et 155 court.

“Un couturier fantaisiste avait même dénommé un déshabillé de dentelles, No man's land. Devant l'hostilité voilée de ses clientes, il a dû rebaptiser ce tea-gown Permission de détente.

“Offensive associe une blousette de soie imprimée à une jupe assez longue de drap de même ton. Courte jaquette aux revers de soie imprimée, le masque à gaz placé dans un petit sac dressé dans ce même tissu décoré”.

(Le Cri de Paris, 5 novembre.)

“L'habit ne constitue-il pas une manifestation déplacée ? Le veston, par contre, ne risque-t-il pas de paraître une sorte d'abandon et, en somme, une manière de défaitisme vestimentaire ?

“On voit, par ce simple détail, combien la vie des hommes élégants est rendue difficile par les événements ”.

(Match, 25 avril.)

“Collection de guerre, dit-on en contemplant avec un sentiment admiratif les robes parisiennes qui continueront à défiler dans les salons de nos grands couturiers.

“Mais c'est une guerre hardie, confiante, sachant allier l'audace au succès et la patience à l'espoir.

“Une robe en crêpe noir est rehaussée de broderies cloutées d'acier comme une nuit d'alerte sur la Blies.”

(Ibid., 26 novembre.)

En voulez-vous d'autres encore ? Voici nos chers alliés en guerre :

“Dans un de nos services de contrôle postal est arrivé récemment le premier message adressé à sa famille par un soldat anglais fraîchement débarqué.

“En voici le texte exactement traduit : “C'est le pays du Bon Dieu. On peut se saouler pour un shilling”.

(Aux Ecoutes, 21 octobre.)

“Dans un port du Nord de la France, l'envoyé spécial de l'Evening News a visité l’hôpital militaire installé dans le casino. Les premiers pensionnaires sont, assure-t-il, des soldats anglais atteints d'indigestion pour avoir trop apprécié la cuisine”.

Jean OBERLÉ. (Le Journal, 25 octobre.)

Enfin, côté des belles-lettres :

“Dans cette guerre, Jean Cocteau ne sera ni journaliste, ni artilleur. Il écrira. C'est la mission des écrivains. Si le geste d'un Péguy ne fut pas inutile, que ceux qui ne peuvent mourir dressent au moins leur flambeau”.

Michel GEORGES-MICHEL. (Cri de Paris, 26 novembre.)

“Alors que le Dr Goebbels écrivait, faisait écrire et trompettait partout que la vie de Paris était finie, il s'est trouvé quelqu'un pour lui faire cette jolie réponse : - “Malgré les difficultés centuplées par les hostilités, Henry Bernstein ouvrira lundi le Théâtre des Ambassadeurs avec sa nouvelle comédie dramatique Elvire”.

Marcel ACHARD.

(Paris-Soir, 28 janvier.)

Et pour finir, ce héros :

“D'aucuns diront que c'est une forfanterie et une insolence de faire représenter ma pièce en ce moment. Je dis, moi, que c'est du courage”.

Jean COCTEAU, interviewé par Mlle Routier.

(Marianne, 21 février.)

Nous avions fait de solennels serments, celui-ci que nous devions bien souvent reproduire dans les blancs de la censure :

Nous nous tairons s’il le faut,

Nous ne mentirons jamais.

Celui encore de ne jamais oublier l'immense série de crimes qui nous avait conduits à cette guerre et les gredins couverts d'honneurs qui devaient en répondre, ces crimes dont témoignaient par des flaques de sang chacun des noms, Hornbach, Sierck, la Blies, la Warndt, de cette frontière où, ni par la conciliation ni par les armes, notre désolant pays n'avait su ramener la paix.

Le 11 novembre, Laubreaux nous donnait cette manchette : “Hein, crois-tu qu'on les a eus !” Le dessin de notre Ralph Soupault, grand imagier du fascisme français, montrait un conscrit et un territorial, ancien de Verdun, sur la tombe du “pauvre petit Pax” né le 11 novembre 1918, tué le 11 novembre 1939 devant Forbach.

Robert Brasillach, de son village alsacien, nous envoyait de superbes et vibrantes proclamations, “fasciste plus que jamais et quoi qu'il arrivât”.

Les soldats que nous pouvions atteindre dévoraient avec enthousiasme ces pages où l'on n'oubliait pas un des salauds de l'embusque, du profit, du bobard, où l’on voyait les spécialistes du “haut les cœurs” avec leurs nez crochus où leurs panses épanouies, et les intrépides Tommies peints par eux-mêmes, faisant la guerre une bouteille d'une main et l'autre sur le sein d'une indigène de France. S'il fallait bien accueillir, pour remplir la place de vingt mobilisés, quelques proses conformistes où nos crayons bleus taillaient sans merci, l'équilibre était aussitôt rétabli. Nous faisions d'ailleurs appel à nos amis en uniforme, autant que le permettait la gent des correspondants de guerre, à cinq mille francs l'article, indignés par la déloyale concurrence de ces anciens confrères à quinze sous par jour, qui n'avaient plus d'autre droit que de se taire et de crever. Le plus ardent et le plus abondant de nos collaborateurs kaki était le cher brigadier Cousteau, apportant toute chaude dans nos colonnes la voix naïve, goguenarde et impétueuse du vrai soldat qu’aucun civil ne peindra jamais.

Je viens de feuilleter encore cette étrange collection de notre année 1939. Après les trébuchements, les réticences qui ont suivi Munich, notre journal se rebiffe sous l'aiguillon de la guerre, et malgré tout l'appareil de la censure a repris une superbe et agressive liberté. Il assume l'honneur plein de péril de s’être, seul dans la presse, rigoureusement seul, sans un Compagnon même timide à sa droite ou à sa gauche, refusé à l’abjecte “union sacrée”.

Il fait la somme de toutes réprobations. Il boucle le cercle autour des ignominies et des iniquités qui s'accumulent. Nous y trouverions, s'il nous en prenait fantaisie, la matière d'un gros livre avec nos meilleurs articles, sans avoir, après trois ans, à changer ou retrancher un mot. J'aimerais connaître des auteurs de l'hiver 39-40 qui fussent aujourd’hui capables de nous imiter.


 

 


CHAPITRE XIII

A LA RECHERCHE DE LA GUERRE

La Ligue du peuple allemand libre, qui compte au moins cinq cents rabbins, vingt-cinq députés sociaux-démocrates, cinquante hommes de lettres et deux mille émigrés juifs, vient de lancer par sa radio clandestine, quelque part dans Montparnasse, un ultimatum à Hitler. “Allô, Hitler, m'entends-tu ? La Ligue du peuple allemand t'a condamné à mort. Nous te donnons cinq jours pour rendre l'Allemagne à son peuple et mettre fin à la guerre. Si tu te soumets, tu quitteras l'Allemagne en vie. Sinon, tu seras tué à la fin de notre délai”.

Place de la Concorde, les vaillantes troupes anglaises ont défilé aux sons du lambeth-walk. A Washington, M. de Saint-Quentin, ambassadeur de France, vient de déclarer devant le Conseil National de l' “Union Palestine Appeal” qu'un des buts essentiels de guerre des alliés, était de rendre leurs libertés aux Juifs. A la “World Fair” de New-York, le jeu qui fait fureur est l'alerte aérienne, à la mode de la vieille Europe, avec sirènes, extinction des feux, ruée vers les abris, barrages d'artillerie, bombardiers surgissant dans un terrifiant fracas.

A Angers, la Pologne est triomphalement ressuscitée. Tous ses ministères sont reformés au complet. Son chef, l’infatigable Sikorski, qui a pris entre Posen et Varsovie l'habitude des grandes randonnées, brûle cent litres d'essence par jour sur les routes des bords de Loire, et Paris-Soir, pour célébrer ces mâles exploits s'écrie : “Le général Sikorski fait la guerre de mouvement”.

Sur les Champs-Elysées, les Juifs maîtres du terrain parachèvent leur conquête. L'allemand est devenu la langue officielle du 8e arrondissement.

Toutes les lesbiennes de Paris portent calot et vareuse dans le Service Sanitaire automobile. Mme Paul Reynaud est charmante sous cet uniforme bleu sombre, et elle a sur sa manche gauche un galon d'or.

Au siège de 1870, la brigade des inventeurs se faisait forte de chasser les Prussiens en lâchant sur eux une armée de chiens enragés. M. de Kerillis, trépignant d'impatience devant cette guerre sans cadavres, somme M. Daladier de faire construire des pièces portant à cinq cents kilomètres, des avions enlevant mille soldats, des tanks de cinq cents tonnes armés de vingt canons lourds et capables d'écraser “comme des grains de café” les abris bétonnés de la ligne Siegfried.

Le parti communiste français a été dissous avec pompe. Mais les agents des cellules rouges, précieusement retirés du front, y sabotent l'industrie de guerre pour cent cinquante francs par jour. M. Marcel Cachin siège toujours au Sénat, et soixante députés moscoutaires votent à la Chambre. M. Maurice Thorez, déserteur condamné, se promène chez nos amis de Londres et y a donné une interview au journal stalinien Daily Worker.

Quelle pâture inépuisable pour un polémiste ! Mais à quoi bon égratigner de la plume, quand il faudrait la torche et la guillotine ?

A sa première permission, mon ami Brasillach m'a donné rendez-vous aux Deux-Magots. En nous revoyant, lui sous l'uniforme et le béret des forts, au milieu du café, d'une même voix, dans une unisson impeccable, notre premier mot a été : “Quelle connerie !”

Si désabusé que l'on eût été, on avait encore ouvert un trop grand crédit au régime. On avait voulu supposer que la guerre lui inspirerait au moins une sorte de décence. Il y trouvait au contraire une sécurité nouvelle pour s'afficher plus cyniquement que jamais.

Toutes les guerres, depuis un siècle, avaient déchaîné le plus bas despotisme, ouvert les écluses à la plus épaisse bêtise. J'étais allé dîner avec Sordet chez Henri Béraud, qui nous disait : “Dans l'autre, à partir de 1915, on avait le sentiment que l'intelligence était devenue un délit”. Cette guerre-ci, née d'une imbécillité sans précédent, se devait de porter à son comble l'arbitraire, le poncif et le crétinisme.

Deux fois par jour, avec une ponctualité gendarmesque, le Grand Quartier Général paraphait un “état néant” : “Rien à signaler sur l'ensemble du front”. L'inviolabilité des lignes fortifiées était une certitude unanimement acquise : “Le seul coin où l'on est bien sûr qu'il ne se passera rien, c'est sur la frontière de France, où les deux plus grandes armées du monde sont face à face”. Les grands stratèges ne s'émouvaient pas pour si peu. Ils souriaient volontiers de ce paradoxe et professaient qu'il fallait s'accoutumer à concevoir une guerre inédite. Ils n'étaient pas en peine pour découvrir d'excitants dérivatifs du côté de la Turquie, de la Syrie, dont l'armée dans leur bouche s'enflait de semaine en semaine. Ils hochaient leurs têtes lourdes de plans à la Cyrus et à l'Alexandre, en parcourant d'un doigt leste sur la carte tous les déserts de l'Orient. Ou bien des messieurs distingués, sortis des Sciences Politiques, proclamaient : “La guerre se gagnera à Mossoul, et elle se fait à New-York. Roosevelt est en train d'abroger le Neutrality Act. C'est plus important que de capturer un million de prisonniers”.

En attendant, toute la vie, les usines, les armées, les flottes, les parlements, les résolutions inébranlables de deux énormes empires, leurs millions de soldats, leurs milliards chaque jour engloutis, aboutissaient à des patrouilles de quinze hommes rampant entre deux buissons pour ne pas prendre un fantassin allemand. On disait même que Gamelin, pour remplir ses loisirs, prescrivait de sa main le détail de ces expéditions. Toutes les fantasmagories géographiques, diplomatiques, sidérurgiques et pétrolières n'y changeraient rien, et pas davantage à Pâques de l'an Quarante qu'à la Trinité de l'an Quarante-trois.

Je me martelais la tête désespérément contre ces évidences. J'en prenais à témoin le marchand de tabac, le receveur d'autobus qui me considéraient avec cet air d'attention bovine que prend le peuple lorsqu'on essaie d'ajuster dans sa cervelle un embryon de raisonnement. J'avais reçu la lettre de deux hommes heureux, la première de cette année, celle de deux amis lyonnais s'embarquant côte à côte pour la Syrie, lieutenants dans la même compagnie de tirailleurs algériens. Je ne savais vraiment pas très bien où ils pourraient rencontrer les “hordes de Hitler” dont ils me parlaient. Mais leur trente lignes retentissaient des piaffements de mulets, des tintements de gamelles, des cris d'Arbis, des coups de clairon dans le ciel bleu, de toute la gaîté d'un départ militaire qui tournait le dos aux tranchées fatidiques de l'Est. J'enrageai d'envie pendant trois jours.

J'avais reçu la visite d'un de mes plus chers compagnons de bohème étudiante, entré dans l'armée un peu au hasard, après des années de mélomanie, de littérature, de dilettantisme devant Rembrandt et Cézanne. On ne pouvait imaginer un esprit demeuré plus indépendant et plus primesautier sous l'uniforme, du reste très brillant et admirablement appliqué dans son métier, ayant été pour les blindés depuis des années l'un des plus précieux collaborateurs du ministère de la guerre. Il m'apportait les réactions les plus éminentes et les plus autorisées de l'armée après le foudroyant knock-out de la Pologne. Les grands maîtres des chars français n'étaient aucunement troublés. Un bataillon de nos engins avait, paraît-il combattu là-bas. L'expérience était concluante, confirmant toutes les prévisions. Nos tanks venaient de faire une hécatombe des médiocres blindages allemands. Encore n'avions-nous point mis en ligne nos meilleurs modèles. C'était en somme une victoire technique pour la France. Le reste passait au second plan.

Le curieux de notre cas, selon les sommités militaires, était qu'il avait fallu que nous déclarassions la guerre pour nous mettre enfin à la préparer. Mais cela n'était pas autrement important, puisque l'on estimait en haut lieu que cette guerre durerait quelque dix ans. Nous ne la commencerions pas avant 1942. Nous ne pouvions manquer de la gagner.

On considérait aussi avec attendrissement dans les états-majors cette peur de l'aviation allemande que l'on avait eue durant les premiers jours, quand on redoutait, bonne farce, que les bombardiers allemands ne vinssent arroser nos trains. Fallait-il que l'on eût été détraqué par la littérature de Paris-Soir !

Je restais plus que perplexe, pour ne pas dire consterné devant ces révélations. Comment des patriotes pouvaient-ils s'en remettre au temps, avec cette tranquillité, pour trouver l’issue de notre souricière, nous prêter avec cette assurance une initiative indéfinie, oublier à ce point dans leurs bottes de professionnels, pour qui la guerre est le temps d'élection comme le long cours pour le marin, à quelle mortelle catastrophe un conflit interminable acculerait un pays déjà aux trois quarts épuisé dans son sang, dans son or, dans son âme, et que l'état de contrainte guerrière venait de remettre en trois mois sous la coupe des plus stupides criminels, des plus ignobles malfaiteurs ?

Que pourraient-ils dire s'il leur arrivait de relire Joffre : “La défensive passive conduit infailliblement à la défaite” ?

Mais je voyais apparaître aussi, à tout bout de champ, nos deux plus proches mobilisés de Je Suis Partout : notre nouveau secrétaire de rédaction le sous- lieutenant Henri Poulain, Normand malicieux, réfractaire de bonne souche, bienheureusement relégué à vingt-sept ans dans un dépôt de la banlieue parisienne par le mystère des affectations, sans avoir esquissé pour cela la moindre démarche ; notre ami le capitaine Henri Lebre ancien cuirassier à pied et héros magnifique de la Grande Guerre, pour cette présente censeur de trois feuilles de chou à la place de Senlis. Chaque jour, le benjamin et le vétéran ajoutaient un trait au tableau véridique de la nation en armes.

Il fallait entendre Lebre, lorsque j'esquissais une faible réplique :

- Tu me fais rigoler, mon pauvre vieux avec ton “Harmée Française”. Il n'y a plus d’armée, rien. Tout ça est vidé, couilles et cervelles, comme une noix sèche. Comme dit Lambreaux : le symbole, c'est le nom de Gamelin, diminutif de gamelle. Ah ! je ne te donne pas quinze jours quand ils t’auront récupéré !

Je ne voulais pourtant pas capituler tout à fait. J'étais sans illusions sur les bêtises, la gabegie que la caserne me réserverait avant peu, je ne connaissais que trop bien l'histoire de la dernière guerre, les généraux suffisants ou affolés, fossiles ou brouillons, aussi dépourvus d'idées que de caractère, de bronze pour les préjugés, la routine, les pétarades, de cire devant les politiciens ; les états-majors, apprenant laborieusement des Allemands à se battre, toujours devancés par eux, les ignominies du grignotage, de l'Artois, des Vosges, de la Champagne, de 1917, entreprises pour user l'ennemi et saignant à blanc le pays pour quarante années ; les robustes sexagénaires à trois ou cinq étoiles, oeil d’acier, moustache impérative, convictions catholiques, planqués à dix kilomètres des barbelés, expédiant de là par téléphone leurs divisions au massacre ; les beaux adolescents, les jeunes maris, les pères, les petits conscrits paysans gourds et candides, les grands vignerons gaulois aux longues bacchantes, aux poitrines profondes et moussues, les poètes, les Bretons résignés, les méridionaux joyeux, les Marocains nobles et graves, les Bambaras aux rires d'enfants, tous devenus des cadavres tordus, éventrés, arrachés, écartelés, émasculés, broyés en bouillie, desséchés et recroquevillés dans les ferrailles, putréfiés dans la fange, pour rien, dix fois, cent fois pour rien, parce que quelques vieux hommes qui tenaient dans leurs mains leur mort et leur vie manquaient d'imagination et ne savaient pas leur métier.

Cependant, je voulais demeurer obstinément persuadé de nos capacités militaires. En dépit de tout, nous étions parvenus à la victoire. Je croyais, je l'ai dit, à la grandeur du métier des armes. Je voulais absolument qu'elle engendrât la sagesse et la science. Je ne voyais que trop qu’un Gamelin avec ses yeux de faïence vide, sa dégaine de chef de bureau était pitoyablement falot, que ses généraux, claquant des talons devant des Herriot, des Sarraut, des Paul-Boncour, des Chautemps, des Blum, avaient été, quand ils ne se poussaient pas bassement dans les loges, d'une jocrisserie politique qui en disait long sur la qualité de leur intelligence. Mais je m'obstinais à voir, hors des vedettes inconsistantes et tarées, la hiérarchie militaire peuplée de mystérieuses et vigoureuses compétences, qui faisaient l'ossature et le cerveau de l'armée.

J'avais bien lu cette stupéfiante chronique du Temps où l'on nous apprenait que rien ne pouvait être entrepris sur notre front pendant la campagne de Pologne, parce qu'à la fin de septembre notre artillerie lourde était à peine en place. Ainsi, après douze mois d'alerte permanente, six mois de semi-mobilisation, des semaines passées le doigt sur la détente, l’artillerie lourde, l'arme capitale des fronts fortifiés, manquait encore sur la ligne Maginot. Il avait fallu trente jours de guerre pour la mettre en position. Quel aveu de routine, d'incurable pesanteur ! Mais depuis Munich, je l'ai dit, la propagande sur le majestueux réarmement de la France battait la grosse caisse, et les nationalistes n'avaient pu s'empêcher de lui prêter une oreille complaisante parce qu'elle flattait leur fierté. Le long repos que nous laissait l'ennemi affermissait encore nos espérances. Il était impossible que nous ne l'employassions point à nous surarmer, nous surblinder.

Les premiers permissionnaires qui arrivaient de l'avant nous décrivaient un luxe de blockhaus, de champs de mines, de doubles, triples fossés antichars, avec pièces, casemates de flanquements, canons en tous sens : “C'est la ligne Maginot jusqu'à la mer du Nord, et en mieux, en plus moderne.”

Bref, la guerre me paraissait presque aussi impossible à perdre qu'à gagner. Pour le repos de ma conscience, je voulais que l'on fît à nos chefs militaires un crédit de six mois.

  • Les chefs militaires, rugissait le capitaine Lebre. Mais où les prends-tu ?
  • Donnons-leur tout de même six mois pour voir s’ils ont une idée.
  • Ah ! c'est vu depuis longtemps.

Je tenais bon de mon mieux.

La guerre avait brisé mon travail, détruit mes ressources, saccagé mes dernières espérances politiques. Elle allait m'imposer par surcroît l'enlisement dans un ennui sans bornes, entre des vieillards assoupis ou radotants. La seule délivrance était désormais la vie dans le grand air et la grosse gaîté des camps.

Depuis des semaines déjà, les plus peureuses midinettes avaient relégué le masque à gaz. On ne le voyait plus ballotter qu'aux derrières de quelques vieux sur le bord de la tombe.

Le canon, chaque jour, grondait. Le peuple trottait, n'accordant même pas une seconde d'arrêt, un atome de pensée, à ce phénomène fantastique, le canon sur Paris. Cette guerre domestiquait jusqu'à ce gong solennel et profond comme les plus grandes voix de la nature. Le canon foirait avec majesté dans le crachin hermétique, vers on ne savait quel ennemi inaccessible et railleur, canon ponctuel, gravement dérisoire, comme les coups d'un antique Lefaucheux dans le brouillard d’un matin de chasse.

L'affaire de Finlande venait tout à coup animer le mauvais film de la guerre des démocraties. Dans l'instant, les Munichois se réveillaient furieusement bellicistes. Nous reconnaissions enfin, contre les Soviets, une guerre juste. C'était un honnête principe autour duquel, reconnaissons-le, nous déraisonnâmes copieusement. Rien n'est plus tristement et ingénument burlesque, à deux années de distance, quand on sait l'état où nous nous trouvions, que tous nos articles enflammés exigeant des avions pour Mannerheim, l'appareillage “des deux plus grandes flottes du monde”, le rassemblement d'un armée anti-moscovite. Enfin l'ennemi commettait la faute providentielle attendue depuis trois mois ! Hitler n'avait pu en dissuader la brute Staline. Nos stratèges tenaient leur introuvable front de terre. Hé quoi ! nos quatre-vingt divisions, ayant tout juste à tenir les lignes de France, cette bagatelle, cette corvée de factionnaires, ne s'étaient point encore ébranlées pour cueillir dans le grand Nord la victoire et, pulvérisant de Leningrad au Rhin les cinq cents divisions germano-russes, prendre à revers la Siegfried Stellung ?

Il était dit que l'imbécillité suraiguë remplacerait le typhus dans cette guerre et que sa contagion n'épargnerait personne. C'était à notre tour de jouer les justiciers avec nos sabres de paille.

Huit jours plus tard, la nouvelle campagne avait pris sa forme nécessaire ; épopée en Finlande, combats de langues chez nous. Si les fascistes-pacifistes brûlaient tout à coup d'ardeur guerrière, les démocrates bellicistes se trouvaient non moins soudainement réfrigérés. Le clan moscoutaire, qui n'avait jamais désarmé, se reformait tout entier devant le danger, au coude à coude. Les canons du Creusot contre les armées rouges ? Quelle légèreté ! Quel crime ! Non, cela ne serait point. Nous ne pouvions distraire un seul revolver de notre défense nationale. Cette campagne de Finlande, du reste, était encore un coup de Hitler. Le monstre voulait se faire oublier, nous distraire. La splendide armée rouge, tant célébrée, tant regrettée, recevait-elle la frottée d'une poignée de skieurs, l'épisode était négligeable. C'est qu'elle avait braqué toutes ses forces contre l'Hitlérie. Dans les tenailles moscovites, Hitler tremblait de plus en plus. Staline était vraiment en échec ? Soit, mais c'était une nouvelle raison d'espérer. Il n'oserait pas, avec cette armée chancelante, suivre Hitler dans la guerre. Que le ciel nous gardât surtout de rien casser ! Dans ce pas délicat, nos amabilités au Kremlin étaient plus que jamais obligatoires. Nos sourires rendraient leur flamme aux bataillons de Vorochilov.

La diplomatie française unanime ne pensait point autrement. Tout était donc dit. Pour la première fois depuis des années, un petit peuple agressé résistait victorieusement. Mais les formidables empires alliés, défenseurs du droit et de la liberté, sur le grand pied de guerre, ne dépêcheraient même pas un caporal à son secours.

On ne pouvait perdre plus parfaitement la face, avouer plus totalement son impuissance. Et ce serait bien pis encore dans quelques semaines, si la Finlande s'acharnait, si elle tenait pied. Quels gêneurs que ces bougres-là, avec leur Mannerheim et leur héroïsme ! Que de voeux impatients le quai d'Orsay devait faire pour leur écrabouillement instantané !

Digne fin d'un système absurde : l’U. R. S. S. se trouvait être présidente en exercice de la Société des Nations. Il fallut l'exclure dans un concert de sanglots. Sur un dernier “ Tu quoque ”, la confrérie genevoise ferma douloureusement ses portes. On ne devait plus en entendre parler.

Mais il s'agissait bien de la Finlande, du blocus, et de cinq millions de mobilisés, et de la guerre qu'on ne savait toujours par où commencer, et de la victoire, et de la paix ! La France venait de trouver une inquiétude à sa taille.

J'avais relu au printemps précédent, avec la plupart des camarades de mon bord, un bouquin sur La Guerre Juive, une compilation banale, comme il nous en arrivait une demi-douzaine par semaine, mais se distinguant par une pompeuse dédicace à Gaxotte et à Je Suis Partout. Je m'apprêtais à rendre la politesse par un bref compte rendu. Pujo qui m'avait vu le livre en mains m'en dissuada : “C'est le travail d'un agent allemand. J'en suis sûr.” Pour ne point alarmer l'Action Française, on laissa tomber La Guerre Juive.

J'avais oublié jusqu'au nom de son auteur quand les journaux révélèrent qu'un certain Ferdonnet, journaliste antisémite, était l'un des speakers français de Radio-Stuttgart, l'un des gaillards à la voix grasseyante, aux plaisanteries assez épaisses, mais probablement bien choisies, puisque dix millions de Français s'en délectaient trois ou quatre fois par jour. Le lendemain, la guerre avait enfin son héros populaire chez nous.

Il ne manquait plus à l'estimable Ferdonnet que le patronage de Maurice Pujo. Celui-ci, avec la joie du bon détective content de son flair, s'empressait d'apporter ses révélations : “J'ai bien connu Ferdonnet. Je l'ai reçu souvent dans mon bureau. C'était un garçon mal dégrossi. J'ai bien fini par voir qu'il travaillait pour l'Allemagne. Mais vraiment, je ne lui aurais pas cru l'étoffe d'un grand traître.”

Quelques semaines plus tard, le sieur de Kerillis s'emparait triomphalement de cette prose opportune. La campagne des nazis de Je Suis Partout et d'Action Française reprenait à grand orchestre.

Un marmiteux du plus obscur journalisme se voyait promu au rang de grand banquier de la propagande allemande. Il devenait le cerveau d'un gigantesque réseau d'espionnage et de conspiration. Le Maréchal Pétain lui-même avait donné dans ses filets. La maison Ferdonnet et la maison Je Suis Partout, étroitement concertées, avaient travaillé à l'hitlérisation du pays.

La division des Allemagnes dans un camp, le roman de Ferdonnet à l'autre extrême : l'opinion de la France en guerre était bien nourrie.

Certes, il y avait des “nazis” parmi nous, si c'était être nazi, que de haïr l'ennemi juif, abhorrer cette guerre incohérente qui ne pouvait plus que nous nuire, appeler désespérément la paix au fond de son coeur, bref, ne penser et ne sentir que selon l’intérêt suprême de la patrie. Mais notre francophilie ne pouvait qu'apparaître détestable et redoutable aux yeux des bandes internationales dont Kerillis était l'instrument.

Le prétexte servait à une double diversion, au moment où il fallait trouver à droite le pendant aux quelques communistes que le ministère feignait de pourchasser et où l'affaire de Finlande échauffait les têtes. Kerillis y ajoutait sa propre mythomanie, les folles sécrétions de ce qui lui servait d'encéphale, la frénésie hystérique où le précipitaient nos seuls noms.

Tout cela était donc assez logique, et en même temps d'une extravagante idiotie, puisque Maurras se voyait traité en agent de l'Allemagne ; d'une affreuse ignominie, puisque de loyaux soldats se trouvaient en pleine guerre accusés d'intelligence avec l'ennemi.

Après des circonlocutions fielleuses, Kerillis clouait Maurras, Brasillach, Cousteau et moi-même au pilori de son Epoque.

J'avais à répondre en mon nom et en celui de mes amis soldats et muets par ordre. Riposte facile. Kerillis brandissait en guise de dossier, et pour cause, trois placards de publicité à 1.350 francs d'un livre de Ferdonnet, parus dans Je Suis Partout en même temps que dans trois autres hebdomadaires dont il ne soufflait mot, plus une kyrielle de citations de nos proses, truquées et tronquées grossièrement à coups de ciseaux. Cousteau devenait ainsi coupable d'avoir exigé la rupture des relations franco-américaines pour un filet humoristique où il demandait, à propos de l'annexion par les Etats-Unis de deux îlots du Pacifique, s'il ne conviendrait pas de mobiliser la conscience universelle aussi bien contre M. Roosevelt que contre Mussolini. Kerillis tirait l'argument massue contre moi-même d'un reportage sur l'Alsace où je réclamais l'incarcération immédiate pour les agents de l'Elz que Daladier venait effectivement d'arrêter.

Je ressentais amèrement, pour en avoir fait trop souvent l'expérience, l'inutilité de ces réfutations, ces recollages de textes qui n'ont jamais effacé un mensonge, converti un ennemi, ni clos une querelle. On ne polémiquait pas avec un misérable énergumène, aussi venimeux, dangereux et vendu, on le faisait occire convenablement. Pour un Kerillis, en saine politique, la chose aurait dû être depuis longtemps liquidée. Que ce dégénéré, ce vulgaire stipendié eût pu devenir une espèce de personnage historique, cela seul suffisait à juger une époque et un pays.

Ma contre-offensive, du moins, me rendait le plaisir de la bataille. C'était autant de pris sur le spleen. Je m'y livrai avec volupté.

Mais, tandis que je m'escrimais sur mes colonnes, un événement redouté nous menaçait. Gaxotte, après nous avoir suivis quelques semaines vaille que vaille en rechignant, mais en nous maintenant malgré tout sa signature, donnait des signes de plus en plus pitoyables de désarroi et de peur. Notre verdeur lui inspirait de vraies transes. Lui qui avait haussé si violemment les épaules devant les fameuses Allemagnes de Maurras, il contribuait à son tour au découpage. Quinze jours plus tôt, il nous avait affligés d'un article-alibi, une publicité pour les bons d’armements de Reynaud qui faisait une tache déshonorante dans notre journal. Les clameurs de Kerillis le jetaient en pleine panique. Il ne pouvait plus cacher sa terreur d'être mêlé à des réfractaires aussi compromis que nous. Il parlait tout net de suspendre sa collaboration.

Pourtant, le tintamarre de Kerillis tournait d’une façon presque inespérée à sa courte honte. L'odieux hanneton avait d’abord manifesté une hâte extrême. Il sommait ministres et corps constitués d'entendre sur l'heure ses dénonciations et d'agir, d'appréhender, de perquisitionner, de juger. Le sort de la patrie en dépendait. Mais la Commission des Affaires étrangères de la Chambre, sous quelques influences raisonnables l'avait invité à s'expliquer devant elle. La chose, aussitôt était devenue moins urgente. Les individus démasqués par M. de Kerillis, redoutables malfaiteurs, traîtres à leur pays en pleine guerre, pouvaient toutefois courir quelque temps encore. M. de Kerillis déclinait l'invitation officielle. Il ne s'expliquerait qu'en séance publique.

Mais le Parlement siégeait maintenant. Des demandes d’interpellation étaient déposées. Kerillis n'avait pu se dérober davantage. Les couloirs étaient fort agités par une philippique où le gentilhomme, quelques jours avant la séance, jetait la suspicion sur une cinquantaine de ses collègues. Kerillis commettait ainsi la gaffe majeure, en violant sur un point grave la confraternité des élus. Les moins vils d'entre eux ressentaient sans doute aussi l'indécence d'un tel débat, le Parlement convoqué pour un tel déballage de sornettes, tandis que le pays se battait. En dépit de la réconfortante présence de Maurice de Rothschild, qui, penché sur le bord de sa loge, buvait passionnément ses paroles, le microcéphale de Neuilly avait été piteux, blafard, convulsif, ânonnant d'une voix pointue, désarçonné par un hémicycle ironique, lâchant du terrain, escamotant ses fameux documents, s'excusant presque avant de détaler sous les traits de deux ou trois de nos amis fidèles, Tixier-Vignancour, Philippe Henriot. Un vieux sectaire bien arrimé aux loges eût été repêché tant bien que mal. Mais il n’y avait point de bouées ni de perches pour un Kerillis, “droitier” honteux, clérical commode pour de basses besognes, et qu'on lâche dès qu'il a trébuché.

La presse, jusques et y compris des journaux comme Candide, avait pu laisser sans piper un mot ce méchant maniaque qualifier un écrivain comme Maurras de serviteur de l’ennemi se couvrant “sous un vernis verbal anti-hitlérien”. Mais devant la dégringolade du sire, plusieurs journaux retrouvaient leur courage et lui plantaient des banderilles. Le Temps même lui avait dédié un apologue de tour franciscain, un peu enveloppé mais malicieux.

Notre numéro de Je Suis Partout devait être achevé pour la censure le lendemain. Classes par classes, depuis quelques jours, les “fascicules bleus” prenaient le chemin des casernes. Mon tour ne pouvait plus tarder. Tant pis ! on commençait à s’amuser. Mais il fallait retrousser ses manches encore une fois. Ce fut une délicieuse nuit de travail dans l'imprimerie de l'Action Française, quelques-unes de ces heures qui sont pour ceux de notre métier la plénitude de la vie. Alain Laubreaux, en face de moi, à la même table bancale et fraternelle, amoncelait lui aussi les feuillets. A l'aube, Maurras, descendant son escalier tordu, vint nous verser une bouteille d'un vin mordoré de Tavel : “C'est une grande faveur. Il est réservé aux soldats. Mais vous vous êtes bien battus.”

Nous décidâmes d'attendre de pied ferme en achevant nos copies, les ouvriers qui allaient composer avec nous notre journal.

Vers le milieu de l’après-midi, pendant que je finissais de corriger mes épreuves, un coup de téléphone de ma femme m'annonçait que mon ordre de rappel venait d'arriver : Romans, 144e dépôt d'infanterie. J’étais à la tâche sans désemparer depuis vingt-six heures. Je terminais à temps, ravi de la nouvelle.

Mais je n'étais pas encore au bout de mes peines. A l'Action Française, que je confectionnais depuis quatre mois presque seul, Maurice Pujo, malgré tous mes avertissements, avait naturellement oublié de me prévoir un remplaçant. Je me trouvais rigoureusement seul dans la vaste et mélancolique rédaction du Boccador. Il ne me restait plus qu'à me résigner. Je n'avais pas encore le droit de me coucher ce soir-là. Il fallait passer mes deux dernières nuits de civil à remuer le plomb et les dépêches ; et quand tout était achevé, mes godillots de montagne lacés, mon paquetage ficelé dans une hâte éperdue, me rasseoir chez moi à ma table pour écrire la nécrologie du malheureux Lucien Dubech, qui venait de mourir, martyr de son métier, solitaire, sans un sou, après vingt ans de talent, d'esprit et de labeur opiniâtre. Enfin, je posai ma plume pour arrimer ma musette. J'embrassai en hâte ma femme, énergique et fidèle compagne de toutes mes pensées, que je laissais à Paris, entièrement seule devant bien des vicissitudes.

Quelques heures plus tôt, Gaxotte venait de consommer sa trahison. Il nous retirait sa collaboration, désavouant ses compagnons de lutte au plus fort de l'épreuve et décapitant notre journal.


 

[1] y avait en Europe, du fait des peuples, du sol, du climat et de l'histoire, des États vassaux et des Etats suzerains. On n'y changerait jamais rien. J'espérais bien que ce serait encore plus net après cette guerre.

On avait mis depuis des années une effroyable hypocrisie autour de cette hiérarchie naturelle. Le résultat s'étalait devant nos yeux. Nous avions de bien médiocres vassaux. Mais nous avions été, Anglais et Français, des suzerains pires encore. Nous avions doté nos serfs, Tchéquie, Serbie, Pologne, au rebours de toute raison et de toute justice. Ces sous-peuples, qui n'avaient existé depuis vingt ans que grâce à nos conceptions juridiques, n'étaient même pas en état de défendre huit jours par eux-mêmes les frontières que nous leur avions dispensées.

Nous, du moins, nous étions encore capables d'interdire aux Allemands l'accès de nos terres. C'était un article de foi à peu près absolu, même pour les “défaitistes” de mon espèce. On comptait sur les doigts d'une main les incrédules. Mon ami le colonel Alerme, lorsque je l'interrogeais à ce propos, me répondait que les Allemands n'avaient pas fini d'étonner le monde, ou bien rappelait des principes éternels : il n'existe pas de front inviolable, tout dépend des sacrifices dont l'adversaire est capable et qu'il consent. Je ne pouvais m'interdire de le juger outré.

Nous avions aussi à l'Action Française notre sombre visionnaire, le colonel Larpent, implacable historien de Gambetta et de Dreyfus, avec cet autre

 

II

OBÓZ DES PITRES

ROZDZIAŁ VIII
SIERPNIOWY GROM

Pojechałem spędzić wakacje do małej alzackiej wioski, na szczycie Wogezów, tuż nad Riquewihr, wyposażony w walizkę pełną literatury do czytania i pisania. Dziennik André Gide’a, który właśnie ukazał się w całości, tak fascynujący, tak przenikliwy, przepełniony tak głęboką troską o szczerość, z rokiem na rok powracającym niezwyciężonym dziedzictwem chrześcijaństwa i wynikającym z tego purytańskim zawodem, zaprowadził mnie bardzo daleko od Lorda Halifaxa i polskiego korytarza.

Moją ważną sprawą było także udanie się do Genewy wraz z moim przyjacielem Georgesem Hilaire’em, aby złożyć entuzjastyczną wizytę obrazom Prado i ponownie wziąć udział w jednej z tych kosmopolitycznych pielgrzymek do wielkich dzieł człowieka, które w naszym stuleciu pozostają jednym z najmniej wątpliwe oznaki cywilizacji.

Jednakże w Paryżu kampania przeciwko „francuskim hitlerowcom” wzmogła się wściekle. Żydowskie stacje radiowe w zmowie z komunistycznymi gazetami Ce Soir i L'Humanité ogłosiły aresztowanie Gaxotte i Brasillach. Gaxotte, nietrzymający moczu, zdecydował się na sześciomiesięczną podróż do Indii. Odchodził, nie było go. Nieszczęsny bandyta prasowy nazwiskiem Henri Jeanson, który odgrywał rolę wielkiego pamflecisty w bandach anarchistycznych intelektualistów, pospieszył z przesłaniem mi następującego telegramu: „Więc otrzymałeś od Hitlera pieniądze Je Suis Partout. Wyrazy uznania. Ale przyznaj, że pieniądze nie mają dla ciebie zapachu. Od tego czasu poczta napawała mnie niemym przerażeniem.

15 sierpnia nadszedł bez większych niż zwykle niebezpieczeństw. W oddali rozgoryczona była kłótnia gdańska. Żądania niemieckie były tak uzasadnione, tak logiczne jako korekta głupich fantazji Wersalu na tym obszarze, Polski wojskowej, katolickiej, antysemickiej i antyrosyjskiej tak poza obwodem demokracji, że nie mogłem uwierzyć w pojawiające się tragiczne zagrożenie z tego miejsca gęsta chmura. Ufałem zgniliźnie starych reżimów, które wrzeszczały i wyrywały się z głębin swoich zepsutych krzeseł, ale wydawało się, że ich szpik jest zbyt zamarznięty, aby się wydostać. Nie mogliśmy już powiedzieć, że naprawdę zaznaliśmy pokoju. Ale stawiam, że tego lata ponownie unikniemy prawdziwej wojny.

Wśród protestów narodowych do Moskwy wyjechała wreszcie misja francusko-angielska z generałem Doumencem na czele. Konferencja zapowiadała się na próżno i nudno, w prawdziwym genewskim stylu.

Niekończące się deszcze sprawiły, że zdecydowałem się przyspieszyć powrót do Paryża. Wracałem przez Strasburg, którego wygląd jako żywej stolicy nigdy mnie tak nie zachwycił. Zakończyłem rytualną podróż po Renie, śniąc o jego brzegach, gdy zapadła noc. Ani samochód, ani pieszy na ogromnym moście Kehl. Tylko żołnierze, flagi, broń. Słyszeliśmy pisk hamulców samochodów w Baden. Jednak życie na tym drugim brzegu było dla zwykłych Francuzów równie odległe jak na innej planecie, a rzeka, która je od nas oddzielała, była prawie tak samo nieprzejezdna jak przestrzenie gwiezdne. Turysta, który przybył tam z Nancy lub Paryża, nie mógł patrzeć na spokojny dym unoszący się na niemieckim niebie, nie myśląc o jakimś diabolicznym piecu wojennym.

Ostatnia francuska aleja nosiła nazwę „Aristide-Briand”. Było złowrogo logiczne, że ten absurd doprowadził do jeszcze większego absurdu, tej chimery źle przemyślanej cywilizacji, do tej barbarzyńskiej ściany z karabinów maszynowych i żelbetu. Nie przyszło mi jednak do głowy, że ten wał wzniesiony o dwieście kilometrów wyżej, gdyż gdy byliśmy w Koblencji, rozwiązałby dalej tę nieznośną kłótnię sąsiedzką. Ale pomyślałem o Maurrasie, którego moi przyjaciele ze Strasburga po bankiecie przemycili kiedyś samochodem przez Ren na godzinę lub dwie: całą jego fizyczną wiedzę o tym ogromnym imperium.

W poniedziałek 21 sierpnia około jedenastej wieczorem byłem sam z korektorem, bardzo miłym gościem o nazwisku Baur, w drukarni Action Française, w brudnych i dusznych pomieszczeniach redakcji. Ziewaliśmy, z nogami na stołach, w trakcie wysyłania kilku mdłych telegramów: powodzie w Tien-Tsin, walki na granicy mandżursko-mongolskiej, amerykański naczelnik poczty w Paryżu, pielgrzymka dla pokoju w Lourdes. Stukot linotypów wznoszących się z warsztatu zagłuszał naszą nudę.

Baur machinalnie zwrócił się w stronę „druku” Havasa, naszego monotonnego wydawcy wiadomości. Nagle: „Och! Mój Boże ! Wow ! Patrzeć ". Na białym zwoju ostatecznie wpisano te pięć linii:

„Rząd Rzeszy i rząd radziecki postanowiły zawrzeć między sobą pakt o nieagresji.

„Pan von Ribbentrop, minister spraw zagranicznych Rzeszy, przybędzie do Moskwy 23 sierpnia, aby przeprowadzić negocjacje”.

W naszym zdziwieniu mieliśmy dwie sekundy sceptycyzmu. Przez ostatni rok widzieliśmy i słyszeliśmy tak wiele! Ale nie było miejsca na wątpliwości. Przesyłka przyszła z Berlina. Nosił oficjalną pieczęć DNB

Wyskoczyłem na ulicę, żeby jako pierwszy przekazać wiadomość przybywającemu Maurrasowi. Wykonał wielki gest przygnębienia obiema rękami, jakby pod ciężarem piramidy idiotyzmów i zbrodni, którą ta chwila zwieńczyła.

Jego artykuł tamtego wieczoru jest jednym z tych niepokojących arlekinów, w których znakomicie narusza najbardziej podsumowujące zasady dziennikarstwa, począwszy od wyżyn świętego pierwszeństwa, wzniesionego tylko dla niego, łaciny i Action Française. Znajdujemy tam długie echo sporu między Gastonem Parisem a Josephem Bédierem na temat epickich legend z XII wieku, bardzo aktualne wspomnienia na temat swobód Prowansji za starego reżimu, wreszcie w zwartej kolumnie sekcję propagandową, w której powiedziano że dokonamy rewolucji w umysłach poprzez system obiegowych bibliotek. W tym cudownym pakcie Maurras nie porzuca więcej niż czterdziestu pięciu linijek. Rzeczywiście ważą swój diamentowy ciężar ironii, a on nie waha się pozwolić nam przebłysnąć swojej radości w obliczu tego arcydzieła demokratycznego zdradzania.

Dla nas, mniej lub bardziej młodych i wiernych uczniów, trzymaliśmy się boku bez cienia wstydu. Nigdy nie marzylibyśmy o tak monumentalnym potwierdzeniu naszych proroctw, tak dramatycznym splocie wydarzeń mającym na celu uciszenie wrogów i tej nieznośnej kłótni Russomanii, wokół której toczymy się od prawie trzech lat. Uderzenie nie mogło być bardziej groźne, spadło z trzaskiem na naszą pompatyczną delegację i spowodowało, że błyszczące liście dębu generała Doumenca potoczyły się w błoto. Rankiem 21 grudnia L'Humanité napisała: „Pokój musi zostać ocalony przez stanowczą, energiczną i bezkompromisową unię wielkich demokracji, zdeterminowanych, by pomóc zagrożonym narodom, które chcą się bronić. Ten front pokojowy musi zostać szybko cementowany przez Pakt z potężnym Związkiem Radzieckim”. Moskwa nawet nie raczyła skierować do tego skromnego sługi miłosiernego ostrzeżenia o ostrożności. Pozwoliła sobie pogrążyć się w najbardziej cynicznej pogardzie. Pochowany w Zakonie, znów chciał wyprzeć się i uwierzyć w najwyższą kanardę „Hitlerów”. Bohaterski smok Kirillis nie mógł nawet znaleźć siły, aby podnieść swoje pióro i pozostawił je dublerowi, aby wytarł rożen.

Smak naszej wspaniałej zemsty rozwiał wszystkie inne obawy. Co więcej, już w pierwszym posunięciu miałem niemal pewność, że taki cios zakończy sprawę Gdańska. Stare lisy z Kremla właśnie odegrały burleskę w zawiłej dyplomacji Francji i Anglii. Pod tą afrontem wszystkie nasze wszy ambasadowe upadły z łapami w górze. Ich żmudna machina wojenna rozpadła się na zapałki. Zanim Niemcy odzyskaliby niepewny spokój, Niemcy wykonaliby manewr, a my, zdradzeni i zgorszeni, nadal znajdowalibyśmy się w obliczu faktu dokonanego. Berlin nie obliczył inaczej.

Spotkałem Brasillacha, zatwardziałego faszystę, z takimi samymi uczuciami. Byliśmy tak dobrze zaznajomieni z polityką narodowosocjalistyczną, że instynktownie rozumowaliśmy zgodnie z jej kierunkiem. Doskonale rozumieliśmy, co Hitler mówił, opisywał, odmawiał, proponował. Biorąc pod uwagę, że ten niemiecki był tak niejasny, stanęliśmy przed jasnymi i bardzo poważnymi realiami. To właśnie szczepienia demokracji pozostawały dla nas niepojęte, a jej ruchome piaski wydawały się naszym stopom coraz bardziej obce.

We wtorek Maurras wysłał mnie do Quai d'Orsay, abym reprezentował gazetę na dyplomatycznej konferencji prasowej. Stanowiło to dla mnie niemałą inicjację, w okolicznościach tak niezwykłych, jak to tylko możliwe. Spodziewałem się najgorszego; głupota tej ceremonii, od której następnego dnia zależała opinia całej Francji, zdumiała mnie. Spodziewałem się aroganckich, nadętych bażantów. Zauważyłem, że mali zastępcy szefów biurokracji są przestraszeni. Należy zauważyć, że były to liczby znaczące, posiadające odpowiednią rangę ambasadorów i zasługę. Cóż za oślepiające wyjaśnienie tej haniebnej serii naszych odosobnień, upadków i wytartych nosów! Jak mogliśmy oddać cześć tym paltoquetom, omawiając ich występki pod względem historycznym lub politycznym? Do ich zniszczenia wystarczyłyby kule dźwiękowe. Byłem zły na najlepiej poinformowanych kolegów, którzy tam byli, że nigdy nie opisali nam tej nędznej marionetki w jej prawdziwych barwach. Ale najlepsi byli zawyżeni fikcją na temat ich znaczenia, rzekomej powagi tego miejsca i blasku, jaki ono nadawało. Aureola Quai była święta, ponieważ ją otaczała. Za wyjątkiem jednego, może dwóch, o bardzo wyraźnym charakterze. Dla wszystkich innych, nawet najbardziej godnych szacunku, każdy byłby w stanie poświęcić obowiązki związane z najbardziej elementarną prawdą na rzecz dumy przemawiania samotnie przez osiemdziesiąt sekund z ministrem lub wiceministrem pomiędzy dwojgiem drzwi przedpokoju, na stopniu wóz. Ich życie polegało na rozsiewaniu woni tajemnic państwowych, na celowym maskowaniu ciągów chaotycznych hipotez i ozdabianiu około północy referatu godnego piątoklasisty hasłami „Wierzymy, że wiemy na wysokich stanowiskach” i „Podkreślają autoryzowane kręgi”. To, co podkreślaliśmy i co wydawało nam się, że wiedzieliśmy, zawsze niosło w społeczeństwie legalne i wojownicze wyziewy warsztatu Murzyna Légera, sekretarza generalnego i wszechwładnego mistrza naszych spraw zagranicznych.

Jedyną pozytywną rzeczą, jaką mogłem się dowiedzieć, było to, że główną troską Quay było możliwie największe ukrycie okropności rosyjskiego frontu. Starsi dyplomaci i wpływowi sekretarze mieli do powiedzenia tylko jedno słowo, ale niezwykle naglące: zminimalizować, zgodnie z ich nędznym żargonem, niestosowne wiadomości. Przyszedłeś bez czapek z głów, żeby zadzwonić do złoczyńcy. Otrzymuje cię gigantycznym kopniakiem w pośladki. To nic. Zminimalizuj siniaki na tyłku. Proszę wybaczyć tę żywotność! Jeśli za chwilę będziesz udawał rycerza honoru, prawicowca krzywd, obrońcę wdowy i sieroty, farsa będzie doskonała.

Francja odniosła sukces w tej sztuczce polegającej na zagraniu zarówno z Matamore'em, jak i Lagardère. Jak ktokolwiek mógł chcieć, żeby taka sztuka zakończyła się przyzwoicie?

Powiedziano nam w wielkim stylu, że biorąc pod uwagę wyjątkową wagę wydarzeń, minister Georges Bonnet wyraził chęć naszego przyjęcia. Stado pisarzy rzuciło się naprzód. Minister z radością oznajmił nam, że nie ma nam nic do powiedzenia. Z pięknego złoconego gabinetu opuściliśmy jednak uroczyste twarze. Kilku maruderów, którym nie udało się wejść, przylgnęło do rękawów marynarek. Majestatycznie poinformowano ich, że w takim dniu fajek nie można odsprzedać.

Szczególnie zwróciłem uwagę na twarz Georgesa Bonneta, która wyrażała rodzaj nieodpartej radości. Dla niego, jak i dla nas, fiasko Moskwy było przede wszystkim osobistą zemstą na spiskowcach na jego własnych usługach, na piekielnej i imbecylnej bandzie moskiewskiego narodu, której duszą był Alexis Léger, który przez piętnaście miesięcy był przytłaczająca liczba zdrad, potknięć i obelg wobec jedynego rozsądnego ministra, jakiego miała Francja. Nie mieliśmy powodu ukrywać rozkwitu takiej satysfakcji. Czy o takiej porze była odpowiednia dla członka rządu? Przez ponad trzy dni snułem chyba niesłuszne anegdoty na ten temat. To, co dzisiaj wiemy o tych tygodniach, dowodzi, że Georges Bonnet spełnił swój obowiązek. Było jednak jasne, że dom mu się wymyka. Zastępca kierownika biura miał większy wpływ niż on. Mógł spiskować przeciwko polityce ministra i pod nosem wykonywać rozkazy wrogów. Bał się go nieskończenie bardziej. Pozostanie po upadku Jego Ekscelencji.

Jestem pewien, że minister mógłby przejąć kontrolę nad tym podłym personelem przy użyciu brutalnej energii. Ale w izolacji Bonnet szybko złamałby sobie kręgosłup. Gdyby człowiekowi udało się narzucić w takim miejscu tę rewolucję moralności, los Francji uległby zmianie. Oszczędzono nam wojny. Ten człowiek bez wątpienia byłby dziś panem kraju. Nie można poważnie krytykować Georgesa Bonneta za to, że nie odegrał tej roli. Miał ten okrągły charakter, złagodzony ciągłą koniecznością objazdu, który wyróżni wszystkie wielkie postacie naszej demokracji. W przeciwnym razie nigdy nie osiągnąłby rangi, na której utrzymywałby się najlepiej, jak potrafił. Bonnet będzie inteligentnym świadkiem, którego bezradna przejrzystość czyni dramat jeszcze bardziej przerażającym.

Następnego dnia, w środę, diagnoza nie budziła już wątpliwości: na Quai puls wojny bił mocno i napięty. Sprawdziliśmy, przetestowaliśmy w poważnym poruszeniu słynne wyzwalacze paktów automatycznych. „Czy to by zadziałało? Czy nie zadziałają?”

Nadal chciałem to postrzegać tylko jako rytuał, zamieszanie i ostrzeżenie za nic w sprawie wielkich dni obrazy godności ludzkiej. Nie mogliśmy zrozumieć, jak wojna mogła stać się koniecznością pilniejszą niż kiedykolwiek dla Francji i Wielkiej Brytanii w chwili, gdy kraje te zobaczyły upadek całego systemu, na którym liczyły się z prowadzeniem tej wojny. Zdumiewający upór sowietofilii nadal nas zadziwiał. Rzecznicy prasowi bardziej niż kiedykolwiek podkreślali, że „nie należy przesadzać z wywiadem Ribbentrop-Mołotow”. Le Quai powtórzył na wszystkich szczeblach: „W Moskwie trwają negocjacje z delegatami francusko-angielskimi. Przede wszystkim dajcie nam znać, że po tej stronie nie ma nic straconego”.

Wciąż nie byliśmy świadomi wszystkiego, co właśnie wydarzyło się w Radzie Ministrów i za kulisami rządu: zwrot Sowietów tłumaczony letniością i wahaniami Francji, wywołanymi kampaniami obywateli, którzy nie przestawali krzyczeć śmiałek, krótko mówiąc Stalin rzucający się Hitlerowi w ramiona z powodu „faszystów”; Daladier przygotowywał się na najbardziej obrzydliwe upokorzenia, proponując, aby w celu nakłonienia Moskwy zmusić Polaków do zaakceptowania przejścia Rosjan na ich ziemi.

Tym mniej wiedzieliśmy, że miotacze odrzucili jakikolwiek plan rozmów z Włochami, że natomiast żądali niezwłocznej powszechnej mobilizacji.

Prawdę mówiąc, tylko nasz instynkt mógł nam to powiedzieć. Co do mnie, pierwsze przeczucie katastrofy miałem w środę, 23 sierpnia. Około ósmej rano, aby dotrzeć do drukarni, wsiadłem w autobus, który z Neuilly, gdzie teraz mieszkam, pojechał Pola Elizejskie i Rue de Rivoli. Nad nagle opuszczonym, stłoczonym Paryżem padało. Odbiorca mówił o 1500 samochodach TCRP, które właśnie zostały zarekwirowane. W mgnieniu oka ogarnęło mnie pogrzebowe uczucie. Musielibyśmy zatem przeżyć 38 września jeszcze raz.

Nie zdziwiłem się, gdy tuż po północy nadeszła depesza z informacją o odwołaniu rezerwistów ze szczebli 2 i 3. Przechodzący Henri Massis z niecierpliwością czekał, czy Brasillach, który dzień wcześniej wrócił z Hiszpanii, , liczyłem ponownie, tym razem na działce. Wahaliśmy się, czy zadzwonić do niego tak późno. Uzbroiłem się w okrucieństwo. Dzwonek do drzwi obudził go, biednego staruszka, gwałtownie. Miał problem 3.

W domu do prawie czwartej nad ranem czytałem książki wojskowe. Nic innego nie było w stanie odwrócić mojej uwagi... Poza tym opuściły mnie wszelkie niepokoje.

W czwartek, gdy już kilka godzin temu parafowano porozumienie Ribbentrop-Mołotow, nasi szanowni ambasadorowie z Moskwy i Berlina, tzw. Naggiar i tzw. Coulondre, aby odpokutować za to, że od tygodni nie mieli najmniejszego podejrzenia co do tego, co się działo, zadzwonił, po pierwsze, że między delegacją rosyjską a delegacją niemiecką pali się szmata, po drugie, że trzeba przede wszystkim uważać, aby niczego nie zerwać z Moskwą. Komplement Papy Bienvenu-Martina dla de Schoëna, który 3 sierpnia 1914 roku przyniósł mu wypowiedzenie wojny, być może należy do legendy. Tym razem byłoby o wiele lepiej.

Opinie tych wysoce autorytatywnych obserwatorów zawsze miały pierwszeństwo na konferencji w Quai d'Orsay.

Wspominaliśmy dokładnie godziny przed Monachium, ostatni drink wypity ze zmobilizowanymi przyjaciółmi, Gare de l'Est pełen wymiętych i niedopasowanych mundurów, ale tym razem ze zblazowanymi nerwami, mechaniczną rezygnacją. Jakie nudne było to stulecie!

Jeden z moich ulubionych kadetów, Pierre Boutang, został na kilka dni zastąpiony w Revue de la Presse de l'Action Française, która zawsze była jedną z najważniejszych sekcji w Paryżu, urzędującego, miłego i dyskretnego chłopca nazwiskiem Pierre Léger.

Mając dwadzieścia dwa lata, Boutang był ojcem dwójki małych dzieci, absolwentem Normale, profesorem nadzwyczajnym filozofii. Z tą blondynką i bezwłosą jak paź, silną jak mistrz olimpiady, która zbyt łatwo przeszła najbardziej miażdżące testy, by nie być żywym przeciwieństwem bestii konkurencji. Jego akademickie triumfy zamiast wytykać go, jak to zwykle bywa, na podstawie naszego uzasadnionego podejrzenia, były jedynie naturalną konsekracją jego darów. Kochałem go czule za jego ogień, surowość jego nienawiści, jego wciąż naiwną dumę, a nawet jego nieco irytującą pewność siebie w swoich filozoficznych kategoriach. Wiedziałem już, że był aż za dobrym dialektykiem. Wydarzenie ujawniło go także jako polemistę. Z niezwykłą siłą gniewu i rozumu zburzył święte zasady demokracji, podarł traktaty, wyśledził watahę milionerów podżegaczy wojennych, ostro skrytykował ministrów, wezwał generałów do myślenia, ostro skrytykował Chamberlaina, Churchilla i Roosevelta, a wszystko to na wysokich stanowiskach. szósta Faubourg Saint-Jacques, w małym pokoju wypełnionym dziurawymi skarpetkami i porozrzucanymi greckimi książkami. Dziennikarze z Quai d'Orsay jeździli błyszczącymi samochodami. Tego ranka Boutang pożyczył dwadzieścia franków, żeby kupić swoją kolekcję gazet. Do wieczora powtarzaliśmy razem aż do obrzydzenia nasze argumenty i nasz obrzydzenie, obsesję prawników i papug prasy, niewrażliwych na rzeczywistość, to znaczy na znikomość sprawy Gdańska, jednak jedyną taki, który powstał do tego czasu. Nie walczyliśmy o krowy sudeckie. Z pewnością nie była pilniejsza walka o port, o który nikt nigdy nie kwestionował, że był całkowicie niemiecki, i o koncesję na autostradę w poprzek korytarza, to znaczy o terytorium do trzech czwartych Niemiec.

Ale nie czułem już tej pasji z poprzedniego roku, tej wściekłej chęci całkowitego oddania się walce o pokój. Czysta i prosta aneksja Czech po Monachium odebrała nam najlepszą broń i stworzyła zbyt miażdżący precedens. Inaczej trzeba byłoby posunąć się za wysoko, rozbić na proch zbyt wiele dogmatów, zgodzić się z Hitlerem z wolnością i spokojem, do których nikt już nie był zdolny. Gdybyśmy mieli odwagę, zbyt wiele skrupułów narzuciłoby ci milczenie. Francuz naszego gatunku nie odważył się już przyznać sobie prawa do takich myśli, do rozpowszechniania ich wokół siebie, bez obawy, że zostanie rażąco oszukany i oszuka swoją ojczyznę. Taki był stan umysłu, który wykształcił się w najmniej naiwnych, najmniej ignorantach i najbardziej „nazistowskich” spośród nas trzydziestu miesiącach oszczerstw i fałszerstw. To właśnie nazywaliśmy dobrze przygotowanym morale. Słynne dzieło. Strona wojenna mogła sobie pogratulować i nie powstrzymywać się już od pośpiechu z użyciem tak odważnego narzędzia.

Moja nadzieja stała się niemal bierna. Jeszcze mnie z tego powodu nie opuściła. Zawsze chciałem wierzyć, że zmierzamy w stronę gniewnego porzucenia Gdańska.

Noc z piątku na sobotę zaciemnia mnie. Ceremonia w Tannenbergu, która miała odbyć się w niedzielę i, jak sądzono, dawała nam opóźnienie, została odwołana. Niekończące się zwoje „wydruków” niczym diagram kliniczny ukazały nam gorączkę rosnącą w całej Europie. Ze wszystkich stron łodzie wracały do ​​swoich portów za pomocą maszyn. Niemcy otoczyła chmura tajemnicy, z której wydobywały się jedynie coraz bardziej wściekłe krzyki pod adresem Polski i, jak się wydawało, także kilka strzałów. Nie mieliśmy już odwagi udawać, że ta niepokojąca mgła nadal była sztuczką podżegaczy wojennych. Sprawa Gdańska wydawała się już przestarzała.

Tekst porozumienia niemiecko-sowieckiego, jeszcze bardziej potępiający i stanowczy, niż się spodziewano, nieznośna palinodia komunistów oklaskujących ten pakt z bezwstydnym entuzjazmem dopełniła pieczęci, niestety! święte zjednoczenie.

Ogromna nieprzewidziana natura tego manewru wprawiła w zakłopotanie nawet najbardziej realistyczne umysły. Oni z kolei stali się zabawkami tego wzdęcia mózgu, tego łaskotania naskórka, tego żaru jelit ozdobionego imieniem uczuć i ideologii, które tak podniecały ich śmiech lub wściekłość. Potrafili bez słabości osądzić tyranię i ułomność socjalizmu na sposób judeoazjatycki i zwalczyć go dobrą bronią. Ale nie wiedzieli, jak wznieść się ponad swą najbardziej słuszną odrazę, ponad wulgarne obrazy antymarksistowskie, aby zobaczyć surowy i błyskotliwy makiawelizm Hitlera. „Horst Wessel Lied”, antykomunistyczna broszura z Brown House, znaleziona w ich bibliotece, ukrywała przed nimi ogromne zwycięstwo, jakie jego śmiałość odniosła dla kanclerza. Wyniszczająca amnezja pozbawiła ich wszelkiej pamięci o niezrównanym stopniu dyscypliny, o jednomyślnym i spokojnym poddaniu się swoim życzeniom, do których przywódca Niemiec był w stanie sprowadzić opinię publiczną z natury już tak posłuszną w takich sprawach.

Mamy wielką trudność w przywróceniu tak dziwnym błędom ich prawdziwych barw, kiedy ta mistrzowska operacja Führera, neutralizująca najniebezpieczniejszego, ale i najbardziej przebiegłego z jego wrogów, mogła ukazać się dwanaście miesięcy później tym samym umysłom, z tą samą jasnością .i ten sam dowód, równie naturalny, co koniecznie wpisany w logikę rzeczy, jak pionowe bankructwo demokracji.

Musimy wierzyć, że pewne systemy intelektualne i emocjonalne, wykute dawno temu, w wielkich pożarach historii osiągają punkt żaru, w którym zaślepiają wszystkie oczy, a ich użycie staje się niemożliwe lub śmiertelne, zanim się stopią. , nie znikają na zawsze. lub wpłyną w formy niezniszczalnych prawd i nowych błędów.

W ten sposób głoszono, że Hitler, współpracując ze Stalinem, odcina się od Europy i świata nadającego się do zamieszkania. Bez wątpienia tolerowano ten dowód, który zamknął nieskończony łańcuch dogmatów, tez i przekonań, które w końcu stały się operą mydlaną: dla najbardziej odżywionych umysłów azjatyzm Niemiec, zjednoczony przez potomków Słowian z Prus i zagrażający Zachodowi, orientalizm Nietzschego, hinduizm Wagnera, granica myśli cywilizowanej nieubłaganie ustalona na brzegach Renu, dla naiwnych „analogie”, dotkliwie ujawnione „nazizmu i bolszewizmu”, ułan pomylony z Hunem, hitlerowski Przywódca tatarski. Dołączyli więc, niestety, ostatni obrońcy francuskiego pokoju! ogromne stado prostaków i najgorsze bandy wojny Izraela, Londynu, złota, murarstwa, Praw Człowieka, katolickiej demokracji, za tę samą walkę z barbarzyństwem. Usprawiedliwiali równy terror burżuazyjnej przeciętności przed czerwoną flagą Stalina i czerwoną flagą Hitlera. Zgodzili się na najbardziej szalone postulaty podżegania do wojny: Hitler zaprzeczający swojemu przeznaczeniu, Hitler na dystans, podważający całą swoją pracę, demoralizujący swoich wyznawców, skazujący swój lud na najbardziej śmiertelne podziały.

Nie przeczę, że w takim wirze, w obliczu otwierającej się nagle przepaści hipotez,

Spirala ogarniająca światy i dni...

potrzeba byłoby dziwnie silnej głowy, żeby stłumić zawroty głowy. Po prostu obserwuję, że prawie ich nie było lub że dobrze się ukrywali.

Pochlebiam sobie, że mój był jednym z najmniej zepsutych. Jednak nie była warta diabła. Szukałem punktu, w którym mógłbym naprawić swój nieszczęsny kompas. Nie chciałem już wątpić, że Hitler dążył do gigantycznej nazizacji kontynentu. Rzeczywiście była to walka dwóch koncepcji świata. Nie, za bardzo nienawidziłem żydowskiego Zachodu i jego zgniłego chrześcijaństwa, aby być zdecydowanie stronniczym w tym turnieju. Ale czy ta dwuznaczność mogła trwać wiecznie? Czy próba broni nie powinna wyznaczać najsilniejszego? W końcu wojna była jednym z zajęć człowieka.

Jednakże w sobotnią noc, której bardzo się obawiano, pomimo niemal mechanicznego podwojenia środków wojskowych, pojawiły się pewne objawy uspokojenia. Spadło tempo depesz, obniżył się ton gazet niemieckich, w Polsce było mniej incydentów. W czterech zakątkach Europy toczyły się dyskusje pomiędzy gwiazdami dyplomacji. No cóż: czy w chwili, gdy się poddawaliśmy, piorun znowu nie zadziała? Poczułem się przytłoczony ogromnym śmiechem. Nie śmiałem się temu poddać, ani nawet tego wyrazić. W swoim dzienniku pokładowym, który otwierałem na nowo od początku kryzysu, żywiłem przesąd, że na koniec tego wieczoru napiszę tylko jedno słowo: pantagruelizm. Gdybyśmy przez to przeszli, gdyby wzniecono ogień Boży, nikt by mnie nie wyparł z pantagruelizmu: „Słyszysz, że to pewne, radość duchowego konfliktu w pogardzie dla rzeczy przypadkowych”.

Niedziela była długa, płaska i słoneczna. Z miłości do żołnierzy poszłam na spacer po Ecole Militaire, bo tam biło serce Paryża. Na esplanadzie Champ-de-Mars stary pułkownik z pociągu załogowego, cały szary i wyblakły, mierzony i rejestrowany w nieskończoność, z niewytłumaczalnymi ceremonialnymi wejściami i wyjściami, tuzin raczej biednie wyglądających gburów. Przy bramach koszar długie kolejki kobiet i dzieci czekały na wyjście poborowych.

Ogromny tłum płynął powoli alejami i rozłożył się na tarasach kawiarni. Rezerwistów było niezliczonych, większość przyzwoitych w sztywnych spodniach khaki, z odznakami ukrytymi za małą wszywką. Aktywni chłopcy decydowali za pomocą czapek i numerów. Wszystko to tchnęło ogromnym spokojem. Cały Paryż emanował zdumieniem mięsem i trawieniem, mdłymi i głupimi sposobami spędzania wolnego czasu, cichym i głupim rozmyślaniem tego dużego zwierzęcia w spoczynku, które stanowi cztery miliony ubranych w najlepsze niedzielne stroje, prawdopodobnie myślących dwunożnych.

Jednak ta militarna rzesza zniechęcała do optymizmu. Reżim obywateli osiągnął tym razem kolosalne rozmiary. Czy to możliwe, że takie zamieszanie było na nic? Czy nie stało się to jeszcze bardziej nie do pomyślenia niż sama wojna?

Kiedy zapadła noc, tłumiąc hałas ludzi, znów było słychać tylko tępe i zagmatwane zagrożenie ze strony wulkanu.

We wtorek 29 sierpnia pod tytułem „Jasnowidzenie de l’Action Française” Léon Daudet, który podczas marszów na Wiedeń i Pragę demonstrował już około pięćdziesiąt razy, fiasko niemieckiej motoryzacji, napisał: „Gdyby jutro była wojna z Niemcami, na przykład w kwestii kolonii...” Drogi Daudet nie dowiedział się jeszcze z głębi swego otchłani, gdzie spokojnie i bez końca rozmyślał o lokalizacji Broki, histerii i „wiecznym zamieszaniu”, że istniał pewien kraj zwany Polską, pewne miasto zwane Gdańskiem.

Jednak pomimo dwóch czy trzech wybryków tego porządku „Action Française” ze stronami Maurrasa i Boutanga ponownie stała się, jak za każdym razem, gdy podnosiła ją wielka fala, gazetą niezrównaną. Pasja starego mistrza rozbudziła w nim zapał sprzed trzydziestu lat. Podobnie jak poprzedniego lata, moje najgorętsze żale stopiły się w tym ogniu. Ten rozczarowujący i podupadający dom pozostał jedynym miejscem, gdzie można było przeżyć takie godziny z honorem i pożytkiem.

Maurras początkowo włóczył się po okolicy przez trzy lub cztery dni, szukając nieco podejrzanych sposobów dyskusji. Potem, w obliczu rosnącego niebezpieczeństwa, podjął decyzję trafnie, odważniej, szczerzej niż przed Monachium i tym razem w samotności bohatera.

Nosił miecz rozsądku i rzeczywistości w idiotycznych dylematach zobowiązań, zobowiązań, automatycznych gwarancji, od których zwolennicy wojny nie mogli uciec. Z niestrudzonym uporem powtarzał stale zmieniane, zamaskowane określenia problemu. Chamberlain i Daladier mówili o obronie pokoju. Co to był za spokój? W absolutnym pokoju prowadziliśmy wojnę tylko wtedy, gdy była ona w nas. W warunkach pokoju warunkowego być może prowadzilibyśmy wojnę, nawet gdyby nie była ona prowadzona przeciwko nam. Ale Hitler by nam tego nie zrobił. Można było sobie wyobrazić potrzebę wojny prewencyjnej. Ale podejmujemy takie wojny, aby je wygrać. Zarabiamy je wybierając czas i miejsce. Teraz zaatakowalibyśmy Hitlera tylko wtedy, gdyby zrobił to czy tamto, przed czym go ostrzegaliśmy. Dlatego atakowalibyśmy Hitlera, kiedy tylko by chciał, w takim momencie i w momencie, jaki sam by wybrał:

„Czy jest mocny? Mówię, że to głupie. Uważam, że jest to rzucenie się, dokładnie tak jak w 1870 r., w pułapkę zastawioną przez innego Bismarcka.

„Daladier, Daladier, dziecko Carpentrasa, nie zapomnij o precedensie związanym z tym synem Marsylii, twoim prawie imiennikiem, Emilem Ollivierem.

„Zamiast podejmować ryzyko, ważne jest, aby odpowiedzialni przywódcy (jeśli w Republice są odpowiedzialni przywódcy) zadali sobie pytanie, czy znajdują się w sytuacji z 1866 r., która była dobra, czy w sytuacji z 1870 r., która nie była. Pierwsza zawierała wszystkie obietnice zwycięstwa. Drugi zapewnił porażkę. Gardzenie jednym i adoptowanie drugiego uważano za bardzo zaszczytne. Ale głupota jest bez honoru.

Prowadzimy wojny ofensywne, aby wygrać. Wygrywamy, gdy jesteśmy najsilniejsi. Ta prawda jest skromna. Zasłużyło to jednak na nasz podziw dla Maurrasa, ponieważ w tamtych czasach był on jedyną osobą, która o tym usłyszała.

„W 1870 roku afera meksykańska i gadanina parlamentarna znacznie zredukowały armię Cesarstwa. Należałoby go zrekonstruować przed wyjazdem, tak jak odszedł Emile Ollivier. Czy jego następca Edouard Daladier jest pewien, że w ciągu osiemnastu miesięcy nieszczęścia Frontu Ludowego zostały zrekompensowane? Niech nie mówi, że chcemy w to wątpić. O co proszę, mam obowiązek prosić. Bez względu na wiarę Francuzów w siłę i cnotę ich krwi, ci, którzy, podobnie jak ja, zostali postawieni na wale i którzy są świadkami odchodzenia młodszych pokoleń, byliby przestępcami, gdyby nie zapytali pana Daladiera, czy jest pewien swojego czasu. Czy jest rok 1866? Czy jest rok 1870?... Mam poważne powody, aby wstrzymać się z odpowiedzią”.

Nie mogliśmy już dłużej ignorować faktu, że kwestia Gdańska jest już daleko za nami. Stary Chamberlain tego nie wymyślił:

„Nie będziemy walczyć o przyszłość odległego miasta w obcym kraju, będziemy walczyć o zachowanie tych zasad, których zniszczenie spowodowałoby zniszczenie jakiejkolwiek możliwości pokoju i bezpieczeństwa narodów świata”. Maurras podskoczył: „Odległe miasto to Dantzig. Obcą ziemią jest Polska. Więc co ? I o co w tym wszystkim chodzi?” Daladier poprawił, że chodziło o zasady, ale też o Gdańsk i znowu o Polskę.

Maurras zatem: „Co możemy zrobić dla Polski? Nie sądzę, że możemy cokolwiek zrobić. Nie miał trudności z wykazaniem tej strategicznej niemożliwości. I w niewątpliwie najodważniejszym artykule, inspirowanym jego niepokojami, nieustraszenie utrzymywał, że aby uratować Polskę, trzeba najpierw uratować Francję, „ratować matkę”, jak mówią położne. Francja, żyjąc dalej, zrodzi pewnego dnia Polskę, która zniknęła w 1939 roku.

Podpisałem się pod nim z ogromnym entuzjazmem. W wielkich czasach walczyliśmy o podział Polski. Nikomu nie przyszłoby do głowy umrzeć w obronie wolności Polaków. Chociaż wierzyłem, jak każdy z nas, w głowie Jestem Wszędzie, szczerość, by to wtedy drukować i przedrukowywać, że Polska to naród i armia, że ​​Polacy nie są z Czechów, ale już ich nienawidziłem z całego serca. moją siłę, gdyż niewątpliwie sprowokowaliby rzeź, której Czesi przynajmniej nam oszczędzili. Pośród straszliwej ciemności tego „zaciemnienia”, które znów stało się normą i które wlało żałobę w serca miłośników

Paryżu, wiem, że los wszystkich imion Boga Polski na świecie nie zasłużył na wygaszenie ani jednej latarni na Polach Elizejskich. To było absurdalne stulecie, imbecyliczny system świata, w którym ci, którzy zmuszali winiarzy z doliny Rodanu, Basków, Prowansalczyków, po tym jak ich ojcowie zginęli za Serbów, do pójścia i ginięcia za konflikty Śląska i Polski, tych ponurych krajów, tych nudnych i niewyraźnych wrzosowisk. “Nisi si patria usiądź...”

Jednak Maurras praktykował dyplomację roku 1890. Najmniej ambitna z jego propozycji domagała się natychmiastowego obalenia francuskiego reżimu i jego polityki. Maurras pozostał jedynym, który począł, pojął rzeczywistość. Nie mniej zamknął ją ze sobą w bastionie logiki nie do zdobycia, ale i niedostępnej. Jego uparte pragnienie pokoju, zakotwiczone w nim inteligencją, miłością do życia i Francji, zaowocowało jedynie systemem czysto formalnym, równie abstrakcyjnym, metafizycznym, jak oskarżyciele masakry, jeźdźcy ideałów, jego dawni wrogowie. . Ale z ich mgławic mogły wyskoczyć błyskawice, a ich prawoznawstwo mogło stać się dźwignią wojny. Powodem Maurrasa była nic innego jak tragiczna bezużyteczność.

Coraz bardziej zdawałem sobie sprawę z nieuchronności wojny: nie groteskowej nieuchronności prawa i moralności, która służyła jedynie za pretekst do wykorzystania naiwnych ludzi i algebraistów, ale nieuchronności choroby. Demokracja, która osiągnęła punkt judaizacji, podporządkowania się plutokracjom, projektom ich finansowego imperializmu, niosła w sobie wojnę, tak jak pacjent chory na raka niesie śmierć.

W desperacji próbowałem więc wymyślić jakieś motywy prowadzenia tej wojny. W tamtym momencie słynny argument Niemiec mówiący o dziesięciokrotnym zwiększeniu swojej siły wśród Scytów, aby następnie zmiażdżyć nas bez ratunku, pozostał jedynym znośnym uzasadnieniem kolejnej rzezi. Byłem trochę zły na Maurrasa, że ​​zrujnował moje nędzne powody, choć od tej chwili nie wydawało mi się to na nic przydatne.

Podziwialiśmy Maurrasa za trzymanie się z tak wzniosłą wytrwałością tego niekwestionowanego absolutu, pokoju w każdym razie lepszego od wojny, za okazanie z taką szczerością buntu swojej inteligencji wobec głupich motywów przywoływanych w celu wywołania masakry. Nie mogliśmy się nadziwić, że Maurras, po całym życiu poświęconym zemście lub obronie przed odradzającym się pangermanizmem, potrafił dokonać niewiarygodnego wysiłku zachowania beznamiętności i głoszenia wstrzymywania się w obliczu najbardziej gigantycznych przedsięwzięć Niemców. Znaliśmy szlachetne przyczyny tego pacyfizmu. Maurras z pewnością nie był zbyt otwarty na litość. Ale nienawidził śmierci jak stary Grek. Jego włókna niewątpliwie pozostały mało wrażliwe na wizje krwi i żałoby. Ale jego umysł z niezwykłą gwałtownością odczuł absurdalność holokaustu, w którym zginęła francuska młodzież, oraz nieodwracalne szkody, jakie wyrządzi naszemu narodowi. Zarówno patriota, jak i logik zbuntowali się przeciwko idei takiego rozlewu krwi.

Szybko jednak dostrzegliśmy w jego postawie tę dwuznaczność, którą tak łatwo było dostrzec od miesięcy. Maurras nie chciał wojny. Ale on też tak naprawdę nie chciał pokoju. Zawsze odrzucał jedyny pozytywny sposób jego zabezpieczenia: porozumienie między Francją a Niemcami. Pracował samodzielnie, aby namydlić zbocze, po którym się zsuwaliśmy. Dotarłszy przed otchłań, walczył wściekle, próbował się wycofać. Ale nigdy nie tolerowałby szukania zbawienia jedyną praktyczną ścieżką, tą, która doprowadziłaby francuskich ministrów do Berlina. W ciągu tych ostatnich dni niezliczoną ilość razy wymieniałem z nim gorzkie uwagi na temat nieprzyzwoitego braku wyobraźni wśród naszych dyplomatów, którzy nie są w stanie odkryć uprzedzeń poza wieczną alternatywą: iść na wojnę lub kapitulować. Maurras protestował, twierdząc, że na ich miejscu, wyposażony we wszystkie mapy oraz wszystkie argumenty i dokumenty, które musieli posiadać, z pewnością zaplanowałby jakiś manewr. Uważał jednak, aby nie dać najmniejszej sugestii. Oskarżył podżegaczy wojennych z Londynu, w skrócie mafię, którą tworzył pod jego piórem. Nie oskarżał imperium angielskiego o podżeganie do wojny. Nigdy nie wierzył w prawdziwy pokój, pokój francusko-niemiecki. Między obydwoma narodami nie widział innego rezultatu niż zderzenie broni. Powtarzał to raz za razem w ciągu jedenastu miesięcy, które upłynęły od Monachium. Nie podobało mu się tylko, że ta wojna nie wybuchła na jego rozkaz. W obronie pokoju było to stanowisko bardzo niepewne. Nadal miał zamiar sam ujawnić swoją słabość. Jedynym prawdziwie pokojowym posunięciem ostatnich dni była wymiana listów między Daladierem a Führerem. Maurras potępił to z największą brutalnością: „Panie Daladier, nie piszemy do wściekłego psa Europy”.

Od tego momentu mogliśmy chwalić jego odwagę i żarliwą retorykę. Historycznie świadczyłoby to o tym, że przynajmniej część Francuzów nie dałaby się oszukać. Ale to nie miało już żadnego ciężaru na belce przeznaczenia.


 


ROZDZIAŁ IX
POCKER

Kryzys w dziwny sposób trwał wbrew wszelkim kalkulacjom i przewidywaniom przeszłości. Jako że po tygodniu bardzo poważnej choroby, która zwykle powinna ustąpić w ciągu trzech dni, powróciliśmy do złudnych nadziei, których jednak żadne objawy nie potwierdziły.

Zmagaliśmy się z hipotezami i przewidywaniami na strzępach wiadomości, które nam pozostawiono: promy Hendersona przewożące Hitlera brytyjskie notatki oczekujące na odpowiedź, odejście ambasadorów w Berlinie, Ankarze, Warszawie, pokojowa postawa Włoch, depesze ogłaszające że Duce i Führer rozmawiali przez telefon. Gesty były wszystkim, co mogliśmy znać.

Jednak powolne tempo ewolucji zmusiło nas do skupienia się i myślenia. Ponieważ sprawy się przeciągały, ponieważ wciąż prowadziliśmy negocjacje, możliwe były nowe kompromisy dyplomatyczne.

Całe Quai rozmawiało tylko o słynnym pokerze, o którym tyle się wtedy mówiło. Każde posunięcie militarne stawało się wznowieniem gigantycznej gry. Przypominanie o tych rzeczach jest niezrównanie groteskowe. Ale trzeba powiedzieć: wszyscy we Francji, którzy twierdzili, że są poinformowani, że zajmują swoje miejsce w grze politycznej, byli zajęci kalkulacją blefu Hitlera, wyczekując momentu, w którym Hitler pokaże kciuki do góry. Ministrowie francuscy, wtajemniczeni w tajemnice spraw zagranicznych, wszyscy nadęci swoją chwałą i swoimi tajemnicami, wyobrażali sobie, że zastraszają przeciwnika, podczas gdy Francja ze swoimi ośmioma bombowcami i dwoma batalionami ciężkich czołgów była jak purotin, który liniuje ułóż czterdzieści sztuk sous na macie do gry przed bojarem.

Nie zapomniałem, jak problematyczna była nasza pomoc dla Polski. Chciałem wszystkich o to zapytać. Ale skoro już tyle powiedziałem, muszę przyznać, że metafora pokera bardzo mi się spodobała. Wręcz przeciwnie, nic bardziej nie irytowało Maurrasa, tupiącego nogami i krzyczącego: „Imbecyle! Kto im powiedział, że Hitler tego nie zrobi?

Znaczenie przypisywane rzekomym stanom umysłu Führera i niekończące się dyskusje, jakie toczyły się na ich temat, nie mniej irytowały naszego starego mistrza. Nie mógł znieść tego, że mogliśmy zostawić tego niemieckiego pana naszego losu, że oczekiwanie na cały wszechświat w zawieszeniu dawało mu taki prestiż. Nie ukrywał przede mną tego w sprawie nie wiem jakiego artykułu w Je Suis Partout, którego autor jego zdaniem poświęcił zbyt wiele uwagi wyroczniom z Berchtesgaden. Powtórzył mi dawny zarzut Action Française wobec naszej gazety. Zbyt często traktowaliśmy, analizowaliśmy, przedstawialiśmy Hitlera jako wielką postać, badaliśmy jego działania, jakby zasługiwały na szacunek i obiektywizm. Nie mogłem powstrzymać się od powiedzenia mu, że Hitler był z pewnością jedną z najbardziej niezwykłych postaci stulecia i że chęć zapomnienia o nim wydawała mi się równie niebezpieczna, jak głupia. Dzięki temu otrzymałem odpowiedź Maurrasa, na którą, jak sądzę, nie pozwoliłby sobie w obecności wielu innych osób i która

za swoją cenę: „Z pewnością ten człowiek jest niezwykły”. Ton wyraźnie brzmiał: „Nie chciałbyś tego, nawet gdyby mi to umknęło”. Ale nie wolno było tego mówić. Dwa lub trzy dni później przed ostatnią przemową kanclerza Maurras wykrzyknął: „To człowiek opętany”. Jego wizerunek Hitlera z pewnością plasował się gdzieś pomiędzy tymi dwoma formułami.

Bo dobry Pujo, który był całkowicie pewien, że wojna nie wybuchnie, miał na ten temat mocną i świetlaną myśl, z którą zwierzał mi się niemal co wieczór. Rozśmieszyliśmy go, zastanawiając się, czego chce Hitler i gdzie by się zatrzymał. Hitler był niedźwiedziem Jardin des Plantes, który rzuca pazurami na wszystko, co mu się poda i wyrwie ci ramię, jeśli będziesz miał nieszczęście przejść przez jego bramę.

Niezależnie jednak od tego, czy Hitler był nadczłowiekiem, bestią czy demonem, nie mogliśmy nie zauważyć, że po każdym jego przemówieniu następował rodzaj instynktownego odprężenia, odczuwalnego wszędzie, mocno zaprzeczającego niemal oficjalnej tezie o niemieckim szaleństwie. Maurras nie zawahał się wykorzystać tych dowodów, aby 28 sierpnia ponownie powtórzyć, że istniały „akceleratory wojny”. To nie był Hitler i ludzie z jego rady. Była to międzynarodówka żydowskiej emigracji, jej paryscy niewolnicy, londyńscy bankierzy.

„To Żydzi, prawie sami, śpieszą się w tej sprawie. Wszechmocni w Anglii to narzucają – przeczytajcie ostatnie przemówienie pana Chamberlaina – i to właśnie pozwala nam bać się wszystkiego”.

Bogowie wiedzą, czy wołałem o wojnę angielsko-żydowską. Potem ogarnęły mnie skrupuły w obliczu tak pobieżnego wyjaśnienia. Chciałem, żeby to było coś więcej niż przypadkowe. Musieliśmy jednak do tego wrócić. Jakkolwiek odrażające było to dla umysłu, to było najważniejsze. Wciąż próbowałem myśleć, że skoro byli to wrogowie pokoju, mieliśmy szansę zobaczyć, jak się poddają. W każdym razie wiedzielibyśmy, czego się spodziewać. Minimalna satysfakcja, którą nie mogliśmy się nawet podzielić. Sprzeciwy Maurrasa były równie szyderczo samotne, jak słowa starego świętego w środku orgii. U jego boku cała pobożna i burżuazyjna Action Française była przerażona, przesłuchiwana szeptem i przestała podążać. Często bywałem w domu postaci bardzo typowej dla tego gatunku, posiadającej dziwną przewagę nad Maurrasem, a której imię nie miało tu większego znaczenia. Mieszkał wygodnie przy rue de Marignan. Widziałem wchodzącego – musiało to być 28 sierpnia – przyjaciela domu, katolickiego pana z wielkiego banku, który z twarzą promieniującą entuzjazmem przynosił katastrofalne wieści dla pokoju: „To wszystko, tym razem! Ach! to jest lepsze. Wszystko, co musisz zrobić, to sięgnąć po to bez wahania. Ale musimy powiedzieć Maurrasowi, żeby milczał. Teraz nie jest to już dopuszczalne. To zła praca. Jego dzisiejszy artykuł przekracza wszelkie granice”. Mój burżua zwabił bohaterskiego finansistę do dyskretnego kąta. Chyba nie wypadało, żeby młodzi ludzie, i tak już tak nieprzyjemni ze swoim faszyzmem, wysłuchiwali takich uwag. Ale nie miałem trudności ze zrozumieniem, że nieustraszony bankier otrzymał wszelkie zapewnienia. Zapewniono go, że żarty starego mistrza nie mają już żadnego znaczenia i że zostanie zrobione wszystko, aby gdy tylko zajdzie taka potrzeba, sprowadzić go z powrotem na właściwą drogę.

Sam Maurras był właśnie w trakcie wiązania knebla ze swoimi wspaniałymi wrzaskami. Kilka godzin wcześniej, aby mieć większą swobodę przed gazetą, pozwolić swojemu pióru szaleć bez skrupułów, właśnie wezwał do cenzury. W ten sposób zrzucił swoją odpowiedzialność na państwo, rujnując pozostałą mu władzę. Tego samego wieczoru jego artykuł wrócił w trzech czwartych zredagowany. Zostaliśmy teraz pozostawieni z zaszytymi ustami i związanymi kończynami naszemu losowi.

Paczka kolegów, niegodziwych kolegów, którzy trzy lata później nie zostali jeszcze ukarani, mogła bez jednego głosu zakłócającego ich zgodność głosić opór wobec blefującego Hitlera, deptać wszelką chęć negocjacji i krzyczeć z radością, że lepiej jest skończ to.

Czwartek 31 sierpnia 1939. Nie wiedzieliśmy, że od dwóch dni Hitler zgodził się na rozmowę z polskim pełnomocnikiem, że pomimo pilnych kroków podejmowanych godzina po godzinie przez Bonneta, Berlin wciąż czeka na człowieka z Warszawy, że kiedy w końcu wieczorem Beck zdecyduje się wysłać Lipskiego na Wilhelmstrasse i to nie będzie, wbrew formalnej obietnicy, z pełnymi uprawnieniami, ale jako zwykły ambasador.

Nie mogliśmy wiedzieć, do jakiego stopnia wszystko było stracone, bo Anglia zdecydowała się na wojnę, że przez osiem dni nalegała na mobilizację swoich wasali na kontynencie, aby nie było już możliwości powrotu, aby rozbrojenie te ogromne masy stały się niemożliwym do zrealizowania warunkiem negocjacji i takim, jaki w związku z tym miałyby stanowić. Nie wiedzieliśmy, że Anglia ostrożnie podsyca ogień w Warszawie, wzbudzając próżność i szowinizm Polaków swoimi zapewnieniami, że pozwala na dodawanie dni do dni nie w nadziei ujrzenia jasnego światła, ale po to, aby burza się zbierała, że ​​te spotkania, te notatki, te przemówienia były jedynie niechlubnym scenariuszem wymyślonym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, mającym na celu zniszczenie jednej po drugiej szans na kompromis, odcięcie od obu stron odwrotu, odmowę Hitlerowi innego rozwiązania niż zamach stanu czekać na to, czego nie da się naprawić, zapewniając jednocześnie brytyjskiemu imperializmowi obłudne alibi.

Na naszych oczach ukazała się drażliwość niemieckiej prasy. Ale ukrywali przed nami, że w Londynie wszystkie gazety były tak podżegające, że Chamberlain został wezwany na wojnę przez czterdzieści milionów nieokiełznanych wyspiarzy.

Nie mniej starannie ukrywano przed nami, że istnieje pokój, jeśli chcemy go wykorzystać, że Mussolini, świadomy wszystkiego, co straci w tej katastrofie, podobnie jak rok wcześniej zaoferował swojego pośrednika Francji i Anglii; że Bonnet przygotował już zgodę Francji, ale że Londyn, gdy nadejdzie kolej na decyzję, poinformuje o jedenastej wieczorem, że jego ministrowie śpią, że ich odpoczynek trwa w sierpniu i że nie przyjdą w stanie odpowiedzieć przed następnym dniem. Doświadczenia z Monachium okazały się katastrofalnie przydatne. Podżegacze wojenni znali niebezpieczeństwo, jakie niosło za sobą ujawnienie ludziom tych wielkich nadziei. Zamierzali tym razem chronić ohydną tajemnicę spisków, w których dziesięciu ludzi igra z życiem i śmiercią dziesięciu milionów istot i swobodnie przeprowadza swój straszliwy manewr: przyspieszyć wszystko do wojny, odłożyć wszystko na rzecz pokoju.

Pochylając się nad naszymi niejasnymi i lakonicznymi depeszami, nic o tym nie wiedzieliśmy, a chwalebne osły niosące rzadkie zwierzenia nie wiedziały już nic więcej. Doprawdy, co my wiedzieliśmy! Granice kraju były zamknięte, armia i cała ludność postawiona w stan najwyższej gotowości, prasie założono kaganiec i nie można było znaleźć zagranicznych gazet. To właśnie osiem dni później nazwano wyraźną uchwałą narodu francuskiego.

Mimo wszystko, w pustce tego pneumatycznego dzwonu, nadal posługiwaliśmy się naszymi marnymi, gorączkowanymi intencjami. Nie, polityka dobrej wiary nie była otoczona takimi chmurami i takim milczeniem. Już sama długość kryzysu dała nam pewne informacje. Kiedy pozostało nam tak wiele godzin, nigdy nie daliby nam uwierzyć, że Europa może powoli staczać się w stronę śmierci, bez pojawienia się żadnego lekarstwa. Wieczorem 31 grudnia wreszcie wyszło na jaw pewne światło na włoską propozycję. Dwie lub trzy naiwne dusze, wciąż pełne wspomnień z Monachium, zastanawiały się, dlaczego tej wiadomości nie rozgłoszono wielkimi fanfarami. Kiedy zapadła noc, byłem przy cenzurze, w dość niehonorowym zgiełku hotelu Continental. Najmniejsze aluzje do podejścia Mussoliniego zostały szeroko zredagowane w prasie.

Zrozumiałem aż za dobrze. Dwie godziny później zapisałem w swoich notatkach: „Myślałem, że nasze teorie z września ubiegłego roku na temat wojny żydowskiej i angielskiej są przestarzałe, teraz główną przyczyną jest niemiecka chciwość… Gdybyśmy jutro wieczorem byli w stanie wojny, nigdy nie mógłbym przyznać, że Hitler ponosił wyłączną odpowiedzialność.”

Uczucie, że Francja rozpoczyna taką przygodę z tak żałosnym rządem, wzmogło nasz niepokój. Maurras nie ukrywał, że darzył Daladiera pogardą i nieufnością, jakie zawsze żywiłem. Powiedział mi tego wieczoru: „Człowiek nie jest zły, ale przeciętny (dodałem: zawzięty). Nie ma pojęcia. On manewruje,

parlamentarzysty doświadczonego w tych operacjach, do usunięcia ze swoich ministrów tych, którzy je mają lub mogliby je mieć. Nie zapominajcie, że Daladier i jego dwór to Café du Commerce: nie Martigues, ale Carpentras”.

Przez dziesięć dni trwaliśmy w zdumiewającej fikcji polegającej na przetrzymywaniu tego obrzydliwego pijaka jako człowieka honoru i błaganiu go, aby w końcu zlikwidował klikę komunistyczną, obiekt powszechnego oburzenia. Właśnie uzyskaliśmy przejęcie Ludzkości i Ce Soir. Ale nie wiedzieliśmy, że właśnie przyjechali sławni misjonarze z Moskwy Max Hymans, ambasador Naggiar, Doumenc, ten mądry z trzema gwiazdkami, przynosząc ministrom przekonanie, że Rosja dołączy do nas w ciągu trzech miesięcy.

Położyłem się spać 1 września o piątej rano, nie wątpiąc już, że uda nam się osiągnąć wynik, że nie da się już tego uniknąć. Nie miałem radia. Około dwunastej trzydzieści nie wiedziałem już nic. Zeszłam na dół, żeby kupić coś na lunch. To chłopak z Potina oznajmił mi wkroczenie Niemców do Polski. Chwilę później miałem zamiar przeczytać Paris-Midi, którego nie znalazłem w kiosku, w środku grupy kolesi głupio popijających aperitif.

Uliczne radia donosiły o pierwszych zamachach bombowych na Lwów i Warszawę, a już napływały przerażające szczegóły. Mój konsjerż miał łzy w oczach.

Miałem zaledwie kilka sekund emocji. Zbyt długo przygotowywaliśmy się na tę chwilę.

Postępujmy jak Stendhal, dobry Grenoblois, nie wahajmy się przed szyderstwami: niemal natychmiast poczułem przypływ radości. Niewiadomych wojny witałem z entuzjazmem poborowego z roku II. Chciałem zapomnieć o swoim wstręcie i najgłębszych powodach, w nadziei, kto wie, jakiego cudownego splotu wydarzeń wyłoni się podczas burzy walki. Wszystko było lepsze niż błoto i nieustanna mżawka, z której wyszliśmy. W końcu miało się wydarzyć coś decydującego. Odbyłoby się to kosztem wojny. Szkoda. Szczerze mówiąc, wolałbym zostać zaciągnięty od razu. W swoim arkuszu temperatur z tego dnia zanotowałem: „Nie było najmniejszego gniewu na Hitlera, a znacznie więcej na wszystkich francuskich polityków, którzy pomogli mu w triumfie”.

Véronique, moja żona, właśnie przyjechała dwa dni wcześniej z Alzacji, cała elegancka i świeża. Wstrząsy wokół „Kriegsgefahrzustand” dopiero w ostatniej godzinie oderwały ją od jodeł, które tak bardzo kochała. Z pochodzenia Rumunka, jeszcze bardziej antysemicka ode mnie, miała wspomnienia z wczesnego dzieciństwa z obrazami bitwy i nagle pokazała bardzo ponury nastrój w obliczu wojny żydowskiej. Pomyślałem, że dobrze jest pokazać żartobliwą nieostrożność. Jednakże wydawało mi się istotne, aby schroniła się u mojej matki, w mojej wiosce w Dauphiné. Pojechałem na Gare de Lyon, żeby sprawdzić, czy można jeszcze podróżować. Do pociągów wtargnęły niezliczone rzesze rezerwistów, którzy mieli dołączyć do zajezdni w Burgundii lub w Alpach. Chętnie poznałbym ich wrażenia. Prawie wszyscy wydawali się zaniepokojeni pewnością, że tym razem wojna rzeczywiście miała miejsce.

Na ścianach właśnie wklejono plakaty powszechnej mobilizacji, wszystkie podobne do tych z 1914 roku. Było łagodne, szczęśliwe słońce nad Paryżem, wyludnionym przez półtora miliona mieszkańców, ale spokojnym, spokojnie toczącym się swoimi zwykłymi sprawami. Poczułem się wyjątkowo lekki. Koniec z wyczerpującymi kalkulacjami: pokojowe poddanie się przeznaczeniu. Myślę, że to uczucie było niemal powszechne.

Jednak około drugiej w nocy, aby dokładnie przedstawić ten dzień, musieliśmy poczynić następującą uwagę: nie mogliśmy jeszcze powiedzieć, że nie ma już absolutnie żadnych szans na pokój. Wydawało nam się, że Niemcy jedynie ostrożnymi oddziałami forsowali granicę Polski, jakby chcieli najpierw zabezpieczyć zastawy, a potem z bronią w pogotowiu rozpocząć negocjacje w sprawie ich nowego posiadania.

Cenzor w dziwny sposób ucinał wszystkie depesze w sprawie ogłoszenia włoskiej neutralności. Czy zatem nadal złościło to antyfaszystów, którzy wyobrażali sobie jedynie dobrą wojnę na wszystkich naszych granicach na raz?

Tego samego ranka Zakon pojawił się z następującymi słowami sprzedanego Buré: „Obecnie same Niemcy dostarczają niezaprzeczalnego dowodu, że cała ich polityka opiera się na blefie i że wystarczy przeciwstawić się jej ze zdecydowaną determinacją, aby waha się i wycofuje.”

Następnego ranka całkowite zaćmienie zdrowego rozsądku dobiegło końca. Znaleźliśmy się w obliczu niekończącego się dnia ignorancji i niepewności życia, pod tym niebem ciężkiego i zawoalowanego upału, jakim jest wielka melancholia Paryża.

Moje przechwałki z poprzedniego dnia zawstydziły mnie. Myślałem, że Żydzi z pewnością nie zapomnieli, kalkulując swoją wojnę, o tych przypływach starej aryjskiej krwi. Tyle lat spędziliśmy nienawidząc Żydów, wykrywając ich sztuczki! A rabini wciąż kazali mi maszerować z trąbką.

Ale przerwa w tych pustych godzinach naprawdę przerwała ten impet. Po raz kolejny spokój i cisza stolicy wydała mi się złowroga.

W końcu nastał dzień wielkiego powstania przeciwko hitleryzmowi, tak gwałtownie oczekiwanego, tak fanatycznie głoszonego i żądanego, ogłaszanego przez tak wiele drżących fanfar. Ale spełniwszy swoje życzenia, przywódcy francuskiej demokracji robili z siebie głupców. W obliczu groźnego skoku, jaki miał wykonać, ich gadające języki w strachu pozostały przyklejone do podniebień, a przecięte ścięgna podkolanowe ustąpiły.

Wciąż chciałoby się wierzyć, że tę ponurą i niemą pauzę wypełniły za kulisami negocjacje rządu, ogarniętego z opóźnieniem uzasadnioną obawą, że ich powodem były najwyższe szanse na pokój. Ale my patrzyliśmy na tę depeszę, którą Le Temps opublikował dzień wcześniej, opatrzoną tą pustą cenzurą: „Minister Spraw Zagranicznych przekazał Ambasadorowi Włoch w Paryżu odpowiedź rządu francuskiego na złożoną mu ofertę skierowaną wczoraj do rządu włoskiego .”

Na długo przed północą dotarła do nas kolejna depesza:

„Wczoraj rząd francuski, podobnie jak kilka rządów, został poinformowany o włoskiej inicjatywie mającej na celu zapewnienie rozwiązania trudności europejskich. Po naradzie rząd francuski udzielił pozytywnej odpowiedzi”.

Zbyt łatwo zrozumieliśmy, że tę wiadomość ogłoszono jedynie z żalem. Jakikolwiek komentarz był zabroniony. Kto w ogóle odważyłby się to zrobić? Nieliczne głowy, które pozostały nienaruszone, powróciły podobnie jak moja z godzinnego oszołomienia i bez trudu wyczuły złowrogą tajemnicę. Ale wiercenie to już inna sprawa.

Muszę jeszcze porozmawiać o całej naszej niewiedzy. Nie może być inaczej we wspomnieniach tak haniebnego oszustwa.

Podczas gdy z niepokojem kwestionowaliśmy zakres i znaczenie oficjalnych kłamstw, gdy staraliśmy się rozróżnić, co w nich było konieczne, i wszystkie perfidie, które przed nami ukrywali, dwaj obrońcy pokoju, Bonnet i Mussolini, odrzucili swoje ostatnie boje.

Anglii udało się chytrze zatrzymać włoski manewr, dopóki na polskiej granicy nie zapaliła się iskra. Ale francuski minister i przywódca fasces nie przyznał się jeszcze do pobicia. W obliczu pierwszej brytyjskiej odmowy rozpatrzenia włoskiej propozycji konferencji, Bonnet uzyskał dzień wcześniej oddzielenie Paryża od Londynu, zerwał na kilka godzin umowę służalczości, sam przyjął w imieniu Francji zaproszenie Mussoliniego. Udało mu się powstrzymać Anglików, którzy od razu chcieli postawić Niemcom ultimatum i o to samo nas prosili.

Tego dnia 2 września nadal przeciwstawiał się Halifaxowi, który żądał natychmiastowego wypowiedzenia wojny. Włochy potwierdziły swoją propozycję. Francja i Niemcy pozostały gotowe do negocjacji na konferencji międzynarodowej. Ale Polska odmówiła, Anglia zadbała o narzucenie warunku nie do przyjęcia: ewakuacji terytoriów już zajętych przez wojska niemieckie. Halifax przez telefon żartował z ponurym humorem na temat desperackich wysiłków Bonneta. Ministrowie angielscy jednomyślnie wskazali, że nie czas już na te przeciętne żarty i że o północy trzeba rozpocząć wojnę. Bonnet mógł zatem kosztem desperackich wysiłków jedynie przesunąć termin o kilka godzin. Na ostatniej radzie francuskiego rządu poprzedzającej wojnę, 2 września o godzinie ósmej wieczorem, straszny Reynaud cynicznie ujawnił strach podżegaczy wojennych: „A co by było, gdyby Włochy po prostu próbowały zyskać na czasie dla Niemiec? Jeśli ten ostatni, osiągnąwszy jutro swoje cele, zaproponuje pokój? Czy nie będziemy bardziej niekomfortowo wypowiadając mu wojnę?”

Ilu mężczyzn we Francji mogło podejrzewać okropność popełnionej w ten sposób zbrodni? Ile umysłów, spośród najlepszych z nas, było w stanie chociaż przebłysnąć wspaniałość projektu, który wojna miała zrujnować? Tym, co Anglicy brutalnie odrzucili, co w Paryżu nakazano nam uważać za niepożądaną formalność, była nadzieja na stulecie pokoju. 5 września 1939 roku przy stole, do którego zaprosił ich Duce, pięć wolnych narodów mogło naprawić swoje krzywdy, zgodnie z logiką i naturą przerobić kretyńską mapę Wersalu, szukać wspólnych interesów, przywrócić środki do życia Włochom i Niemcom, aby oddać sprawiedliwość tym dwóm narodom, które pomnożyły przed światem dowody swego męstwa i żywotności. To była równowaga, dobrobyt, podstawy solidarności kontynentalnej. Ale dumna, samotna, tępa i kupiecka wyspa chciała tego za darmo. W obliczu tej wielkiej burżuazji zwierzającej się ze swojej arogancji, wyniosłości, obłudy i powszechnych rent dożywotnich, pokój ten zbyt dobrze uświęciłby cnoty zdyscyplinowanego i zuchwałego ubóstwa. Fikcje monetarne, które składały się na całe bogactwo Imperium Brytyjskiego, jego bezczelne przywileje, doznałyby zbyt wielu ciosów.

Wszystko lub prawie wszystko było nam nieznane w związku z tą tragedią dyplomatyczną, której główne cechy właśnie przypomniałem. Ale nie mogliśmy ukryć personelu Republiki Francuskiej w szafach Quai d'Orsay. Jego działania były już więcej niż wystarczające, aby nas zbudować.

Dowiedzieliśmy się, że nie było nic bardziej ponurego niż posiedzenie Izby w sobotnie popołudnie. Przemówienie Daladiera było nudnym i ponurym obowiązkiem. Pokazano nam, że mężczyzna upadł po

narzekania z poprzednich dni.

Pułki zostały wysłane potajemnie, nocą, niemal haniebnie. Wszystko było płaskie, ograniczone. W tym pogrzebowym odrętwieniu prasa, poza Action Française, w obrzydliwy sposób wytrysnęła:

patriotyzm siedmiolatków i histrionika. Starzy poligrafowie wyznaczyli sto linii rygoru wojny, tak jak w Dzień Świętej Katarzyny czy Dzień Dragsa. Pułkownik-hrabia de La Rocque właśnie ogłosił, że należy teraz „wybrać między barbarzyństwem a cywilizacją”. Jak widać, hrabia pułkownik nie wahał się ani chwili. Ale nie mieliśmy serca się z tego śmiać, myśląc, z jaką oszukańczą wytrwałością pracował La Rocque, kopiąc otchłań, której niezgłębiona groza podniecała liryzm wszystkich tych marionetek.

Zanotowałem tego dnia: „Przez kilka chwil myślałem, że przygoda staje się coraz wyraźniejsza, że ​​Hitler bierze za nią pełną odpowiedzialność. Nie, to wcale nie jest takie proste. Tej wojny można było przyzwoicie uniknąć.

„Zanim w ogóle zacznie, jest już ponura i codzienna. Chętnie bym walczył, aby wziąć udział w wielkim dziele, rozczłonkować Niemcy, dać mojemu krajowi korzyść w postaci genialnego zwycięstwa. Ale francuscy i angielscy autorzy tej wojny są bardzo kiepskimi postaciami jak na tak rozległe projekty.

„Anglia przynajmniej jest zaangażowana w powstrzymanie imperializmu innego niż jej własny. To jest jej tradycyjna polityka. Posiada umiejętność nie podejmowania pierwszego ryzyka (dzisiejsza sesja Izby Gmin na temat poboru do wojska w małych dawkach charakteryzuje się ogromnym egoizmem i cynizmem).

„Chciałbym, żeby ktoś głośno i stanowczo głosił nam wojnę, abyśmy mogli żyć w bogatszej Francji, pewnej swojej przyszłości. Ten język byłby zrozumiały. Zamiast papki prawnej, „wolności, które są ceną życia”.

„Zastanawiam się, czy zwycięstwo jest naprawdę konieczne, czy rzeczywiście musi to być pierwszy warunek francuskiego renesansu”.

Słynne medytacje na zegarek z bronią!

Maurras po dziesięciu dniach bohaterskiej bitwy poddał się już od rana. Znalazłem go na rue du Boccador z twarzą nabrzmiałą od zmęczenia, zniechęconą i nieskończonym smutkiem. Gdy zaproponowałem mu nieco uspokajający tytuł pierwszych bitew i bombardowań Polski, powiedział mi bardzo znużonym gestem: „Nie, teraz lepiej jest w ludziach rozpaczać, niż mieć nadzieję”.

Miał rację, nie było już potrzeby igrać z francuskimi nerwami. Ale Maurras „uratował pokój” tylko wtedy, gdy chodziło tylko o słowne groźby ze strony marionetek parlamentarnych i genewskich. W obliczu woli Anglików pozostało mu jedynie schować nóż kuchenny, dialektykę i listę Stu Czterdziestu, o których nie powiedział ani słowa.

Pod słynnym nożem wiszącym przed jego biurkiem, który podarował mu oddział studentów, żałośnie symbolicznym mieczem o długości dwóch metrów, ale wykonanym z tektury i srebrnego papieru, Maurras wszedł, niestety! napisać swoje pierwsze cocorico: „Naprzód! Ponieważ to jest wojna, ruszajmy naprzód po zwycięstwo!”

Zrezygnowany, stary zapaśnik zmobilizował się. Nosił moralne spodnie khaki. Podejrzewałem to od lat. Nie mogłem sobie wyobrazić, że będzie to tak przygnębiające.

Zatem z nieugiętych pacyfistów pozostałoby tylko kilkudziesięciu anarchistów i zdesperowany poeta Giono, który powiedział, że „kiedy nie ma się dość odwagi, aby być pacyfistą, jest się wojownikiem” i który miał podrzeć plakaty mobilizacyjne .

Bardzo starałem się powtarzać, że dopóki nie rozpocznie się prawdziwa bitwa między Francuzami a Niemcami, nie będę w stanie uwierzyć, że pokój jest niemożliwy. Nie było tak źle i reszta to udowodniła. Ale w tej chwili nie było to w mojej głowie warte więcej niż stwierdzenie: „Dopóki jest życie, jest nadzieja” przy łóżku biednego diabła, który odchodzi: gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

ROZDZIAŁ X

SCHODY SERWISOWE

Notatnik niebieskiego zeszytu Lucien Rebatet, niedziela 3 września 1939, południe:

„Anglia wypowiedziała wojnę Niemcom o godzinie 11:00. Będziemy podążać bez zwłoki, dobrze udomowieni. To Anglia będzie dla nas bezpośrednim narzędziem tego wielkiego nieszczęścia”.

Oto obywatel, który staje się zdecydowanie rozsądny i utwierdza się w pewnych przekonaniach, z których prędko się nie pozbędzie.

Trzeba było być bardzo głupim, bardzo naiwnym, bardzo zaciekle mieszczańskim albo pomalowanym na tricolor warstwą diabelnie solidnych klisz, żeby nie być tego samego zdania co on.

Od początku kryzysu wszelka inicjatywa dyplomatyczna należała do Anglii. Francja była posłuszna jedynie biernie. W naszym maleńkim kręgu nieustannie się tym oburzyliśmy. Przez dwa dni, sądząc jedynie na podstawie oficjalnych i jawnych procedur, kontrast między tą Anglią, która przyspieszyła, rozpętała bitwę, w której nie miała ani środków, ani tym bardziej chęci pojawienia się, a tą nieszczęsną i godną pożałowania Francją, która kroczyła jak robot ku śmierci.

Weszliśmy na wojnę tylnymi schodami, ciągnięci na smyczy przez mistrza Londynu, pchani na ramiona przez swoich lokajów z Paryża.

Na Polach Elizejskich miejski tłum, zwierzęco wierny swoim zwyczajom, ogromne stado nieświadome swojej groteski, płynął błogo chodnikami. To była wojna, bez wątpienia, ale przede wszystkim była niedziela, niedziela, kiedy pogoda była ładna. Kobiety w wesołych sukniach zatrzymywały się przy oknach, od dawna pożądając torby lub kapelusza. Mężczyźni dziesięć kroków dalej czekali, wyjmując zegarki: „Za dwadzieścia minut będziemy w stanie wojny”. Na tarasach kawiarni, pomiędzy dwoma łykami Pernodu, nagle pytaliśmy zegar: „Jedna po piątej. Otóż ​​to. Przez minutę byliśmy w stanie wojny.

Było to arcydzieło automatycznej i legalnej wojny w narodzie, który osiągnął idealny stan abulii i głupoty.

Najbardziej wrażliwi i najodważniejsi szeptali im do ucha: „Ach! NIE. W 1914 roku było to zupełnie coś innego.”

Zmierzch zastał mnie z trzema towarzyszami, Thierrym Maulnierem w mundurze porucznika piechoty, Pierrem Boutangiem, który za miesiąc miał zostać podporucznikiem dzięki normalnym przywilejom, oraz najmłodszym z Je Suis Partout, Claudem Royem, pierwszym „sokiem” blond i kędzierzawa, którą z powodu skrajnych wyrzutów sumienia wsadziłam do czołgów rok wcześniej w Wersalu.

Ten ładny kwartet intelektualistów był bardzo zajęty wzajemnym odczuwaniem, przyglądaniem się sobie, kontemplacją miny, jaką mogliby robić podczas doświadczania historii. Nie doświadczyliśmy niczego szczególnie godnego uwagi, a może rozpoznawalnego. Przyznaliśmy się do tego zjawiska, trochę nas to uraziło.

Zatrzymaliśmy się w małym amerykańskim barze na Boulevard Saint-Germain. Maulnier położył obok siebie czapkę. Śliczna czarna kotka, zaskoczona i poważna, weszła bez ceremonii, aby usiąść w środku i dać się przytulić. Był to zapowiedź szczęścia, pierwsza słodka i urocza rzecz tego dnia, niewątpliwie ta, która nas najbardziej poruszyła.

Maulnier złożył uroczystą przysięgę, że nie napisze nic o tej idiotycznej wojnie. Zaniósł do swojej stołówki nowy esej o Racine’u, o który właśnie poprosił go Gallimard. Zrobiliśmy listę naszych pakietów literackich. Boutang, który nie odróżniał sierżanta od pułkownika, mówił o zajęciu biblioteki polowej, która zapełniłaby trzy kesony artyleryjskie. Jak my wszyscy, którzy zawsze chodziliśmy z gołymi głowami, powiedział też: „To zabawne, moim pierwszym kapeluszem będzie hełm”.

W ciemnościach ulicy zaczęliśmy śpiewać piosenki drogowe, ciesząc się, że czterech chłopców najbardziej rozczarowanego pacyfizmu było prawie jedynymi, którzy śpiewali o pięknej wojnie i że w ten sposób w naszej pamięci utrwali się absurd tego wydarzenia. być bez zarzutu.

Ma rudą brodę,

Brązowe włosy na tyłku.

Ach!

Buty są ciężkie w torbie,

Buty są ciężkie!

Aby żart był doskonały, zaśpiewałam na cały głos po niemiecku: „Ich hatte ein Kamerade” i „Horst Wessel Lied”. Przechodnie zatrzymywali się ze zdumieniem. Stara kobieta narzekała: „Na co? To jeszcze nie jest zawieszenie broni!”

Action Française jak zwykle drzemała, niezdolna do wyrwania się ze starczego odrętwienia. Musiałem rozwiązać mały problem. Przez kilka miesięcy kończyliśmy około północy pierwsze wydanie dla prowincji, do którego musieliśmy oczywiście dodać napisane i opublikowane dzień wcześniej Maurry. Ogólnie rzecz biorąc, może to pójść dobrze lub źle. Ale w taki dzień? Otworzyłem się przed Pujo i zapytałem, czy Maurras nie poprawiłby swojego artykułu: „Ale daj spokój, co za pomysł! powiedział mi. Przedmiot jest dobry taki, jaki jest. Dlaczego to pytanie ?" Potem grzebał w brodzie, medytował dobre dwie minuty i zbierając wspomnienia: „Ach! Tak, to prawda. Od tego czasu trwa wojna.”

Właśnie przyjechał Maurras. Miałem mu do przekazania doskonałe wieści, ogłoszenie bardziej niż życzliwej neutralności Turcji, otwarcie Dardaneli, naszą swobodę manewru na Wschodzie, krótko mówiąc, pierwszy wielki atut w naszej grze. Wiadomość była oczywiście datowana z Ankary. Maurras, zanim przeczytał choćby jedno słowo, uderzył w swój stół i z najzimniejszym wyrazem twarzy: „Młody człowieku, wiesz jednak, że mi na tym zależy. Ile razy będziesz musiał to sobie powtarzać? To tradycja, o której warto pamiętać. Tutaj jesteśmy we Francji, używamy francuskich słów”. I za pomocą przyłożonego pióra poprawił: Angora.

Ale wieczór był pełen dobrych wiadomości. Wkrótce dowiedzieliśmy się, że Włochy pozostawiają szeroko otwarte granice z Francją i ogłaszają tę decyzję z pompą. Przesłanie zostało ozdobione wielkimi gestami. Nasza rozpalona wyobraźnia dostrzegła już w nim zapowiedź szczęśliwej zdrady. Chodźmy ! Anglicy musieli być bardziej praktyczni od nas. Jeśli przyspieszyli wojnę do tego stopnia, było to niewątpliwie spowodowane tym, że mieli po stronie rzymskiej pewne solidne zapewnienia. Przybiegli posłowie, chwalebni, potwierdzając, że Włochy, ogłaszając swoją neutralność, oferują naszym żołnierzom swobodny przejazd na swoim terytorium. Na naszych oczach kształtował się wspaniały ruch obrotowy. Ponieważ wciąż myśleliśmy o ruchach obrotowych.

W każdym razie epileptycy antyfaszyzmu i wojny na każdej granicy musieli jedynie schować swoje plany dotyczące nowego Rivolis.

Nadzieja bardzo nas zmieniła. Z rozkazu policji wszystkie kawiarnie zostały zamknięte od godziny jedenastej. Postanowiliśmy z trzema lub czterema towarzyszami pójść napić się do małego burdelu przy rue Jean-Jacques Rousseau. Matka pani, ogromna ruda, majestatyczna jak wdowa, której dziś dzień, przyjęła nas w swoim małym saloniku pachnąco, jak należy, starym pudrem ryżowym i między udami. Całą załogę zakładu stanowił krzepki korsarz, około trzydziestoletni, z nie mniej bujnymi rudymi włosami, siedzący na poręczy fotela. Te panie wykazywały się żywym patriotyzmem. Towarzyszący nam młody algierski dziennikarz myślał o wstąpieniu do reżimu strzeleckiego: „Zła broń, powiedziałem, niebezpieczna. - Dobrze ! odpowiedział inny, sidi jest już na linii Maginota... - Tak, ale kiedy ci zostaną zabici... - To prawda, jęknęła stara dziwka, która nagle dokonała tego odkrycia. Będą ofiary śmiertelne.” Jednak pojawienie się naszego kolegi Cazalesa, ważącego sto trzydzieści pięć kilogramów Falstaffa, który nonszalancko żerował w szorstkim buszu najmłodszych, szukając wyuczonego podobieństwa między Mazarinem a Duce, nie skłoniło nas do żałobnych myśli. Długo dyskutowaliśmy w tonie wielkiej ceremonii o twarzach grubego i chudego, o halce i kapeluszu. Dostojna pani prowadziła debatę, bazując na swoim ogromnym doświadczeniu. Młodzik, który niczym wirtuoz podjął się latania za najmłodszym w grupie, uznaliśmy za stosowne, aby uhonorował swoje łóżko, co zostało wykonane w dobrej formie. W tę pierwszą noc wojny poczuliśmy piękne sumienie tych, którzy właśnie dokonali odwiecznego rytuału.

Druk L'Action Française opatrzony był nagłówkiem: „Tym razem nie przegapmy tego”.

Paryżanie od lat byli zasypywani literaturą, w której obiecano im, na wypadek wojny, wszystkie przysmaki danteńskiej chemii i balistyki, gdzie trzydziestostopowe torpedy zrzucały cholerę morbus, niszcząc dzielnicę za jednym zamachem. Porównaliśmy te piękne proroctwa z tym, czego nauczyliśmy się z zamachów bombowych w Polsce. W rezultacie w poniedziałkowy poranek cały Paryż chodził w masce gazowej. Sugerowano nawet, że noszenie go jest obowiązkowe. Rue du Boccador, Maurras sam postanowił dać przykład, nie ukrywając, że jest to dość śmieszne, ale że konieczne jest niezwłoczne wprowadzenie dyscypliny dnia.

Żaden alarm nie zakłócił pierwszej nocy legalnej wojny. Szydercy Paryżanie już doszli do wniosku, że Hitler traci nerwy. Zaczęły krążyć wieści z dobrych źródeł. Wszędzie znaleźliśmy zatrute cukierki. Pielęgniarki z powagą opowiadały, że właśnie przywieziono do nich kilkudziesięciu pacjentów z poparzeniami stóp od balonów z musztardą.

Było oczywiste, że dla większości mieszkańców Sekwany jedyną wojną, która zasługiwałaby na ich uwagę, byłaby ta, która rozegrała się na ich niebie. Flota powietrzna Hitlera z pewnością nie mogła mieć dla siebie pilniejszego celu niż zniszczenie Galeries Lafayette i Pont des Arts. Reszta nigdy nie byłaby niczym więcej niż nieistotnymi szczegółami.

Ja natomiast zanurzyłem się w badaniu granic Polski. Tam z łatwością dokonałem przyjemnego odkrycia, że ​​od czasu okupacji Czechosłowacji kraj ten był skazany od pierwszej potyczki na najbardziej rygorystyczne okrążenie... Moim największym zdumieniem było to, że według mojej wiedzy nie było strateg, dziennikarz, polityk, pacyfista lub wojowniczy, aby w zeszłym roku zwrócić na to uwagę, w ciągu ostatniego miesiąca nie słyszałem ani jednej aluzji do tej oślepiającej pewności. Bez naszej wiedzy wszyscy pozostaliśmy z obrazami drugiej wojny, z frontami tak zniekształconymi, jak to tylko możliwe, a jednak pozostającymi mniej więcej nienaruszonymi. Ale pierwsze polskie depesze, chwalebnie opisujące „ofensywy kawalerii”, ujawniły nieprawdopodobność brawury, która otwierała drzwi do wszelkich katastrof. Już żałowałem jednej czy dwóch tchórzliwych minut, w których uznałem, że warto wesoło poinformować kilku żołnierzy, którzy zresztą przecierali oczy: „Pamiętajcie, że to będzie prawdziwy cios w Polsce. Znam Polaków. To są żołnierze.

Jeśli chodzi o pierwsze komunikaty francuskie, to miały one charakter ściśle lakoniczny, ściśle administracyjny.

Pomimo maski gazowej Maurras zawsze miał pogrzebową minę, co dziwnie kłóciło się z wojenną wyrazistością jego papierów. Widzę go ponownie drugiego wieczoru wojny, jak zmęczoną ręką przegląda górę depesz, odsuwając stos bzdur z gazet i szeptając przygnębiony: „Gdyby to wszystko miało zdrowy rozsądek!” Niestety! dlaczego inny Maurras, całkowicie sztuczny i sfałszowany, uznał za konieczne stłumienie okrutnej przejrzystości tego?

Poszedłem na spotkanie z cenzorem, zatrzymując się przy rue Rouget-de-Lisle, w hotelu Continental. Panowie przebrani za kapitanów korwet, dowódców zsiadających myśliwych lub kirasjerów, zasiadali na tronie i poruszali się po czterech rogach tej ogromnej jednostki, ze zniszczonymi i wulgarnymi meblami, śmierdzącymi niedopałkami papierosów, zabrudzonymi już tak, jakby błyszczało pięć pokoleń studentów ich buty na zasłonach.

Tej nocy po prostu zasnąłem, tuż przed czwartą. Zawyły syreny pierwszego alarmu. Mieliśmy mnóstwo czasu, aby się do tego przygotować. Niespodzianka była nie mniej nieprzyjemna. Do tego wycia przyzwyczaiły nas liczne ćwiczenia pokojowe. Ale o tej ciemnej godzinie, przeszywającej ciemność i ciszę, było apokaliptycznie. W jego ponurym crescendo wyłoniły się nagle wszystkie zagrożenia nieznanego, cała nocna groza tocsina zapowiadającego katastrofę i wzmocniona dziesięciokrotnie przez maszynerię stulecia. Zadbałem o to, aby szczerze zanotować w swoim notatniku tę minutę, która mogła być historyczna, i po omacku ​​zszedłem z szóstej. Przedsionek mojego mieszczańskiego domu wypełnił się chaotycznym przepychankiem. W cieniu policjanci krzyczeli, wymachiwali pięściami: „Ci, którzy nie zeszli do piwnicy, będą tam dla mnie podejrzani”. Mieliśmy nagłe odkrycie nowej rasy, przywódców wysp, honorowych sześćdziesięciolatków odpowiedzialnych za okazywanie swego patriotyzmu, odgrywając wśród rówieśników rolę kaprali w marynarce, którzy rzucili się w wymizerowanym stanie odurzenia do tak rozkosznego obowiązku.

W piwnicznym korytarzu gromadziło się stado ludzi, z nosami przy ścianie. Konsjerż wydał krzyki przeplatane łkaniem. W świetle lampy elektrycznej ujrzałem kapitana kolonialnego, białego jak duch i szczękającego zębami.

Zniesmaczony szybko wspiąłem się z powrotem na swoją grzędę. Oparłam się o balkon. Pode mną, w ten ponury koniec nocy, mogłem dostrzec ogromne, ciche miasto, bez światła, a jednak całkowicie przebudzone, chwiejące się w ciemności i strachu. Zrobiłem to z Paryża! Bezsilna wściekłość mnie dusiła. Straciłam wiarę w mężczyzn. Cóż za potworna i groteskowa plaga nas spotkała!

Alarmy dzienne, nocne i inne nastąpiły niemal natychmiast, ale zamieniły się w wodewil. Nagle zapoznaliśmy się z karabinami maszynowymi, które trzaskały o drugiej w nocy, ale nieco później okazało się, że strzelały w samolot Prefektury. Odkryto, że władze wojskowe włączyły syreny sygnalizujące izolowany samolot patrolujący jakieś trzysta kilometrów dalej. Głównym zmartwieniem było to, czy paryżanom uda się jeszcze w tym momencie przespać dwie godziny z rzędu. Wieczorem, na dość bladym niebie tego późnego lata, widzieliśmy pół tuzina balonów na uwięzi uroczyście wznoszących się pomiędzy Polami Marsowymi i Polami Elizejskimi. Nie bez zaskoczenia dowiedziałem się, że urządzenia te stanowiły „zaporę” kiełbasek i że sześć naciągniętych w ten sposób sznurków miało zatrzymać napastnika.

Towarzyszyłem burżujowi od Action Française do Senlis, człowiekowi z rue de Marignan, zreformowanemu, bogatemu i radośnie podżegającemu do wojny. Jechaliśmy na dwudziestu wspaniałych koniach sportowych. Przemierzając Saint Denis, natknęliśmy się na batalion piechoty kolonialnej, który miał właśnie wyruszyć na pokład. Żołnierze wydawali się już wyczerpani, pocąc się pod polowym ubraniem i nowymi skórami. Każdy niósł piwonię lub różę. Ale cywile patrzyli na nich z ponurą miną. Nie było tłumu. Nie mogliśmy spokojniej wyruszyć na wojnę. Myślałem o pierwszych zabitych, o tych, którzy robią zwłoki w żółtych pasach i świeżo złożonych płaszczach. Pochyliłem się i wykonałem przyjazny gest w stronę morświnów. Mój mieszczanin zatrzymał mnie pośpiesznie, mocno dodając gazu. Jedno dosadne słowo mogłoby odpowiedzieć naszej wspaniałej załodze i naszym kwitnącym kopalniom. Porządni ludzie nie kibicowali tak mocno wojowniczemu proletariatowi.

Wracaliśmy drogą, którą we wrześniu 1914 roku galopowała niemiecka awangarda. Znacznik umieszczony przy wejściu do małego zarośla wskazywał skrajny punkt ich marszu: dwadzieścia kilometrów od Paryża, piętnaście minut bystrza. Stamtąd jeźdźcy von Klucka mogli zobaczyć dachy przedmieść i Wieżę Eiffla nieco wyżej. Nasyciłam się tymi myślami, przeżyłam mały retrospektywny dreszcz. Ale mój towarzysz, bardzo zwyczajnie, uśmiechnął się na widok tych anachronicznych wspomnień.

W Senlis udaliśmy się z wizytą do Ojca Przełożonego Marystów, któremu mój patriota miał wkrótce powierzyć swego syna. Uczelnia wspaniale zachowała kulę z bitwy nad Marną, osadzoną w zielonym jedwabiu Listu Honorowego. Przed tym trofeum z pogodnym spokojem rozmawialiśmy o nowej wojnie:

  • Hitler zmuszony jest uciekać się do rozwiązań rozpaczy, powiedział szanowny sekularysta.
  • Z pewnością ! – odpowiedział stanowczo Ojciec, którego ogłoszono mi jako duchownego Maurrasa. Tym razem bestia zostaje upolowana.

W międzyczasie ta bestia na dystans całkiem dobrze trzymała okolicę. Jeszcze tego samego wieczoru próbowałem nakreślić na mapie linię polskich działań. Sprawdzając moje położenie z nazwiskami ostatniego komunikatu z Warszawy, przekonałem się, że wszędzie myliłem się o piętnaście mil na niekorzyść Fritzów. Ich postęp w niecały tydzień osiągnął dwieście kilometrów. Do tej pory musieli walczyć u bram Warszawy.

Zanotowałem: „Polska sprawia wrażenie zrujnowanej. Z Prus Wschodnich, ze Słowacji Niemcy mogą to wziąć bokiem, od tyłu, jak im się podoba.

W moich oczach pojawił się czerwony gniew: „słowiańska beztroska i anarchia z pewnością odegrały kluczową rolę w tej katastrofie. Wszyscy generałowie są politykami. Doprowadzenie do ognia ponad miliona mężczyzn to z pewnością zadanie wykraczające poza możliwości romantycznych, zagubionych i brawurowych mieszkańców Wschodu o niezmierzonej próżności. Nazwisko Weyganda, który w 1920 roku wyciągnął ich z kłopotów, jest w tym kraju znienawidzone.

„Wybraliśmy tę Polskę jako linię oporu wobec germanizmu na wschodzie. To była polityka. Ale granica musiała istnieć, musieliśmy nad nią popracować. Naturalnym powinno być powiedzenie Polakom: „Jeśli nie przyjmiecie pomocy i rady, stracimy zainteresowanie waszym losem”

Dobre dusze, wciąż wyobrażaliśmy sobie, że dobrze przygotowana francuska misja wojskowa, z absolwentami szkół wojennych i technikami czołgów, uratowałaby Polaków,

Wybitni stratedzy, którzy od tygodnia zajmowali stanowiska bojowe we wszystkich gazetach, zachowali wspaniały spokój w obliczu tego zamieszania. Wspomnienie Joffre'a i Focha zamieszkiwało ich dusze, podyktowało im słowo dotyczące sytuacji: „Nie panikujcie! O czym to jest ?" Ci błyskotliwi ludzie nauki podjęli się odkrycia „znaczenia perspektywy”. Bo oczywiście tylko ignorant i laik mógłby stwierdzić: „Polacy wyjeżdżają”. Pan Lucien Romier, książę ekonomistów, dał się poznać jako niezrównany wirtuoz w tym eleganckim słownictwie, w którym wróg zawsze się stara, próbuje, szkicuje. Doszedł do wniosku, inaugurując najsolidniejszy truizm tej wojny, że krótko mówiąc, Niemcy poważnie stoją za swoimi planami. Generał Duval, odważnie zakasując rękawy przed dwoma dziennikami i dwoma tygodnikami, które przytłaczały go niemal równą liczbą egzemplarzy co pan Paul Reboux, opisał zaplanowaną przez Polaków pozycję zatrzymania i miejsce, w którym zamierzają „sprzeciwić się ostatecznemu opór".

  1. Henryk Bidou wszystko łatwo zrozumiał: armia polska wycofywała się metodycznie, aby dotrzeć do historycznej linii Czterech Rzek, gdzie Rosjanie bronili się wcześniej przez pięć miesięcy.
  2. de Givet w Zakonie Szanownego Buré w porę przypomniał, że Polacy „nie skupili swojego głównego wysiłku zbrojeniowego na ciężkim sprzęcie. Przede wszystkim poszukiwali mobilności, rozwijając swój lekki sprzęt i szkoląc swoje wojska tak, aby były jak najbardziej elastyczne. To wystarczy, aby wskazać, że w każdym razie polski sztab generalny zamierzał prowadzić wojnę wyłącznie ruchową”.

Z pewnością nie moglibyśmy temu zaprzeczyć, mierząc odległość, którą jego żołnierze właśnie pokonali w niecałe osiem dni.

  1. Jean Giraudoux, poeta awansowany na francuskiego ministra informacji, gardził tą wulgarną arytmetyką i geometrią bitew. Głosem radia właśnie zainspirował czterdzieści milionów Francuzów wzniosłymi powodami, aby bez pesymizmu kontemplować kartę naszego sojusznika. Rzetelnie wymienił podboje niemieckie: Korytarz, Kattovice, Poznań, Kraków. Ale powiedział nam, że te sukcesy są bardzo przewidywalne i krótko mówiąc znikome, ponieważ Polacy postanowili bronić tych słabo położonych terenów, „stawiać opór z pierwszego metra kwadratowego swojej ziemi, aby nie porzucić pierwszego centymetra ziemi”. ich terytorium, gdyż było to pierwsze zaatakowane terytorium ludzkiej wolności”.

Nie mogłam uwierzyć własnym uszom. Czytałem tekst trzy razy. Pan Giraudoux zachowywał się bardzo formalnie. Najodważniejszy pisarz współczesnych listów dawał nam na pocieszenie pewność, że Polacy właśnie dopuścili się największej głupoty, walcząc na najgorszym terenie, z którego zresztą w mgnieniu oka zostali wyparci. Wole górskie w beczce pozostało otwarte.

Ale pan Jean Giraudoux rozwinął swoją tezę, Jérôme Bardini naprzeciw Panzerdivisionen, w towarzystwie dyplomaty oddanego najdoskonalszej ortodoksji demokratycznej. Dlaczego polski sztab generalny zaakceptował przegraną bitwę? „Powody są proste. To dlatego, że Polacy są tacy jak my. Oni nie walczą w wojnie niemieckiej. Robią to samo, co my zrobiliśmy w 1914 roku, co my będziemy robić, wojnę osobistą, oni prowadzą swoją wojnę, wojnę polską.

„Myślą, że w samym sposobie walki kryje się moralność. Myślą, że... wojna sama w sobie ma obowiązki symboliczne i edukacyjne, które pozwalają jej być owocną i zwycięską ponad wszelką ewentualność (utrata trzeciej części kraju, inwazja, odwrót z pełną prędkością). Pan Giraudoux naprawdę patrzy na wszystko z perspektywy powyżej, z dziedziny duchów czystych). Nie musimy w kwestiach strategicznych przejmować zasad wojny hitlerowskiej (ach! za to znakomicie to pokazaliśmy!); skoro narzucono nam wojnę, nie będziemy jej sprowadzać do równania prochu, stali i gazu musztardowego”.

  1. Jean Giraudoux dał nam tego wieczoru znakomity przykład intelektualisty stojącego przed niemożliwym i nieprzyzwoitym zadaniem, któremu wydaje się, że ujdzie mu to na sucho dzięki akrobacjom, literackim pogawędkom, subtelnym paradoksom i kończy swoje ćwiczenie, kierując się najpierw w bagno absurdów. Nieważne, ile mówimy: to się liczy w karierze

Wielkie pudła gazet grzmiały na cześć Rydza-Zwycięskiego, Rydza-Śmigłego, wielkiego generała akwarelisty. W Action Française Maurras bardzo starał się uwierzyć, że Polacy grają tak mądrze, jak to tylko możliwe, że dają sobie „czas na dokończenie, na przygotowanie swojej linii”. Zacny pan Pujo, stary brodaty dzieciak, miał czystą wiarę szlachetnych wieków, którego bardzo obraziłem, oznajmiając mu, że z Polakami już skończono, że nawet porządnej bitwy nie byli zdolni stoczyć. Wręcz przeciwnie, Pujo uważał, że Rydz-Śmigły wprowadza Niemców w pułapkę i że najbliższa pora deszczowa wszystko wyjaśni.

Dla mnie, jeśli byłem wściekły na kontrast między morderczym przechwalaniem się tych przeklętych Słowian i ich żałosnym zakłopotaniem, to natchnęło mnie to także tajemną satysfakcją. Nie mogłem czuć najmniejszego żalu w obliczu ich oczywistej porażki, ale raczej rodzaj dziwacznej i mściwej przyjemności, widząc triumf zręcznej i ukierunkowanej siły, jedynej przyczyny, która była dla mnie zrozumiała.

Jeśli chodzi o ludzi, śledzili tę odległą przygodę z bardzo dystansem i nie zgłosili żadnych konsekwencji. Z suchym okiem patrzył na najbardziej krzykliwą prozę z żałosnymi i mściwymi epitetami o Częstochowie i innych miejscowościach. Trzeba powiedzieć, że literatura ta emanowała jedynie mierną szczerością. Tylko nieliczni archiwiści zachowali pamięć o romantycznej polonofilii. Mieszki dowiedziały się dzień wcześniej o istnieniu polskiego Lourdes. Żydom i asymilowanym, którzy otrzymali od Polski to, czego chcieli, czyli wojnę, trudno byłoby uronić łzę nad madonnami i harcerzami tego papistowskiego kraju, na którego reakcyjną i antysemicką zaciekłość narzekali między sobą przez trzy miesiące zanim. Skoro reklama żydowska zawsze omijała Polskę milczeniem, jakie wyobrażenie o tym chcieliśmy, żeby mieli na ten temat czytelnicy Paris-Soir?

Od poprzedniego roku, jak mówiłem, miałem niebieską ulotkę mobilizacyjną. Nie wiedziałem nic o kategoriach wojskowych, którym odpowiada to pudełko, poza tym, że zapewniało mi chwilę wytchnienia. Nie miałem wątpliwości, że przy moim wieku i stanie zdrowia opóźnienie to może przekroczyć trzy lub cztery tygodnie. Okólniki powiedziały mi jednak, że tak nie jest. Falanga niebieskich zeszytów stanowiła najwyraźniej uprzywilejowaną rezerwę, której pozwolono zatrzymać pantofle i nawiedzać małżeńskie łóżka w oczekiwaniu na niepewną godzinę, kiedy trzeba będzie zatykać dziury.

Niektórzy plotkarze, biegli w obliczaniu waleczności mężczyzn, przez pierwsze dni wyraźnie wyrazili pod moim nosem gwałtowne zdziwienie, że nie widzą mnie wciąż w kolorze khaki. Liczba młodych i dobrze prosperujących cywilów, których spotykaliśmy na każdym kroku w Paryżu, wkrótce przewyższyła te małe demonstracje.

Ale moja niebieska książeczka wzbudziła we mnie nowe zmartwienia. Miałem ten dość szczególny gust kochania armii i czuję, że sam pogrom mnie z tego nie wyleczył. Nie, daleki byłem od przywrócenia prestiżowego wizerunku moich dowódców wojskowych, ale lubiłem tego żołnierza. Miałem wspaniałe wspomnienia ze służby w 150. Pułku Piechoty w Nadrenii. Dość krótki czas tej służby, zbyt krótki, abym mógł przyjąć choćby najmniejszą karę, niewątpliwie nie był mi obcy, tak samo jak życie amatora w mundurze, które udało mi się zorganizować w naszym Diez- sur-la-Lahn, w którym mieściła się dawna pruska szkoła kadetów. To nie ma znaczenia. Wszyscy kapitanowie i dowódcy wokół mnie byli byłymi podoficerami z Marny lub Verdun, uparcimi, o wyglądzie żandarmów zmierzających w stronę emerytury. Moi adiutanci pokazali, że trzymają się najsilniejszych tradycji.

Jednak ich nadużycia zapadły mi w pamięć bardzo lekko w porównaniu z kościelnym chaosem, w którym Inkwizycja i rządy Ojców tyranizowały moje dzieciństwo przez cztery lata. Wkrótce zapomniałem o ponurych czasach sąsiedzkich i przypomniałem sobie jedynie braterskie dobroduszne maniery, ich zdrową zadziorność i główną drogę manewrów. Utrzymywałem, że stan prostego żołnierza nadal należy do tych, w których obywatel francuski XX wieku cierpiał najmniej, w których odnajdywał najwięcej naturalności i prawdy.

Lubiłem karabiny maszynowe, karabinki, strzelectwo. Z pasją zainteresowałem się zawodem broni, ponieważ odpowiada on najstarszym prawom tej ziemi. Zawsze lubiłem pamiętniki, zeszyty, historie Wielkiej Wojny, przeczytałem co najmniej dwa razy najbardziej przeciętne opowiadania o futrzaku, najbardziej specjalistyczne opracowania. Niezależnie od tego, czy wpadła mi w ręce La Revue de l'Infanterie, czy de l'Artillery, zanurzałem się w niej nieustannie. Znałem jak własną kieszeń garnizony wszystkich pułków Francji, ich przeszłość i barwy ich polowań, siłę, uzbrojenie, wyposażenie batalionu czołgów w zależności od typu, a także grupy rozpoznawczej lub szwadron samochodów z karabinami maszynowymi. Dzięki tej erudycji wojennej zasłynąłem nawet komicznie.

Wszystko to nie przeszkodziło mi ani na chwilę poczuć wstrętu do nadchodzącej wojny, lecz gdy katastrofa się skończyła, raczej słabo skazywało mnie to na powołanie błękitnej książeczki. Byłem dziwnie rozdarty między odrazą, jaką natchnęła mnie ta absurdalna wojna, rozstrzygnięta przez cudzoziemców, która miała tak duże ryzyko, że będzie fatalna dla mojego kraju, a moim obrazem, który nagle wyłonił się jako poilu w hełmie, śpiewający ile sił w płucach. stary marsz galijski w pierwszym rzędzie kompanii biffinów.

Dziecinność tych drżeń nie umknęła mi, ale nie mogłem się ich pozbyć. 11 września jadłem obiad w restauracji na rue Marbeuf z moją uroczą przyjaciółką, trochę lekarzem, wesołą jak kot, pasjonującą się literaturą, pełną talentu, ale niewątpliwie zbyt prześladowaną fobią tego, co już minęło. za to, że do tej pory niczego nie ukończyłem, fruwając wokół wszystkich estetyk, kaprysów i niepokojów okresu międzywojennego, czasami trochę irytującego, ale przez lata zapewnianego o moim uczuciu. Obecnie został wypisany do domu z powodu łagodnego i bardzo starego cienia w płucach. Bardzo dziarski, z całych sił przeczytał mi wielki żart z kilkoma surrealistycznymi bibelotami, który właśnie upuścił na papier. Trzy stoliki dalej od nas samotny artylerzysta w swoim wspaniałym mundurze odlotowym słuchał tych dowcipów z dość ponurą miną.

Dość gwałtownie sprowadziłem naszą dyskusję z powrotem do wojny. Przyjaciel zwierzył mi się bez ogródek, że było to dla niego jak krwawy wypadek, który wydarzył się na jego oczach, a obraz którego spieszył się odpędzić, aby nie zakłócić jego komfortu psychicznego i zmysłowego. Okazał skrajne zdziwienie, widząc mnie tak poruszonego tym wydarzeniem. Łatwo zrozumiałem, że zarzucał mi to jako słabość, wulgarność umysłu. Był szczerze zgorszony, gdy się dowiedział, że chociaż zostałem ostrzeżony przed siłami i szaleństwem wojny, mogłem rozważyć łatwą zasadzkę przed wyjazdem w jednostce bojowej. Mógł sobie wyobrazić tylko jedną postawę dla siebie i dla ludzi jakichkolwiek zasług: zdecydowanie odwrócić się plecami do tego straszliwego szkwału i

Przywołaj wiosnę swoją wolą.

Odpowiedziałem z humorem i podgrzałem swoje argumenty; Lepiej odkryłem ich szczerość i siłę. Zawsze myślałem, podobnie jak smok Stendhal, że chrzest ogniowy oznacza utratę jednego dziewictwa w równym stopniu koniecznego, jak i drugiego. Ze wszystkich moich przyjaciół nikt prawdopodobnie bardziej niż ja nie zastanawiał się tak długo nad tą dziwną próbą, atrakcyjną i straszliwą, nie namalował jej więcej obrazów i nie przywiązywał większej wagi do sposobu, w jaki mógł ją przejść. Gdybym pozostał sam i ignorował to, byłoby to szczególne niedociągnięcie dla śmiertelnika naszego sympatycznego stulecia. Czymkolwiek była ta wojna, warto było ją przeżyć i zastanowić się nad nią samą w sobie. Nie mogę tego uniknąć, nie będąc wiernym mojemu „Weltanachanung” i własnemu temperamentowi.

Czytelnicy wybaczą mi ten mały szkic psychologiczny. Nie umieściłbym go na tych stronach, gdybym nie przypuszczał, że więcej niż jeden z nich rozpozna się w nim. W każdym razie całkiem dobrze pokazuje, jaki dziwny obwód może przebyć nasza stara wojskowa krew, aby zmylić najbardziej pozytywne głowy.

Ale demokracja szybko przypomniała nam, że zepsuła nawet wojnę. Dla Polski, dawni generałowie z piórami wciąż trzymający się nadziei na manewr, chcieli odkryć, że armia Rydza-Śmigłego miała przewagę w koncentracji, a w swojej niemożności dostrzeżenia nawet formy tej mechanicznej wojny, uważała niemieckie ofensywy za chaotyczne . Atrament jeszcze nie wysechł, gdy już dwa dni dzieliło ich od zmotoryzowanego cyklonu Wehrmachtu. Nie wiedzieliśmy, co „Panzer” rozbija w proch najszybciej, ich przewidywania czy ostatnie resztki polskich batalionów. Czy był jeszcze tylko jeden Rydz-Śmigły?

Jednakże francusko-angielska Rada Najwyższa, w skład której wchodzili Chamberlain, Daladier i Gamelin, odbyła swoją pierwszą sesję i ogłosiła z bohaterską fanfarą: „Posiedzenie Rady Najwyższej całkowicie potwierdziło stanowczą uchwałę Francji i Wielkiej Brytanii o poświęceniu wszystkich swoich sił i wysiłków wszystkie swoje zasoby na narzucony im konflikt; są zdecydowani udzielić Polsce, która z taką odwagą przeciwstawia się brutalnej inwazji na jej terytorium, wszelkiej pomocy, jaka jest w ich mocy”.

W chwili, gdy świat dowiedział się o tych rycerskich przysięgach, Niemcy, zdobywszy w dwanaście dni połowę Polski, rozczłonkowali i zmiażdżyli całą jej armię, przekroczyli Narew i Wisłę, spychając przed sobą bezkształtne resztki pogromu. Ostatni polski plac zamknął się dla honoru z tygodniową żywnością i amunicją w całkowicie zasiedlonej Warszawie.

W ramach ulgi dzielny Gamelin zaczął atakować kilka małych posterunków awangardy na Linii Zygfryda. Anglicy przechwalali się chwalebnym nalotem na Niemcy, podczas którego zbombardowali ludność trzema milionami ulotek antyhitlerowskich. Prawdą jest, że do naszego obozu dołączył nowy sojusznik. Z pokoju hotelowego w Londynie, przez usta nieustraszonego pana Benesa, Czechosłowacja właśnie wypowiedziała Niemcom wojnę.

„Wszelka pomoc w ich mocy…” Demokracje dotrzymały słowa. Tym razem wyciągnęli płonący miecz prawa i moralności, realizując straszliwą groźbę. Wynik był jednak wart uroczystych protestów i prawnych potępień.

Każdy kolejny dzień oddalał nasz wielki terror, armię francuską masowo wrzucaną za darmo do rzeźni na Linii Zygfryda. Wydawało się, że sztab generalny wzdrygnął się przed tym najwyższym szaleństwem. Była to mądrość, ale i żałosna mądrość, godne pożałowania przyznanie się do niemożności. Ulga, jaką odczuliśmy, nie przesłaniała groteski naszej postawy. Udawaliśmy policjantów świata. Ale demokratyczna policja uderzyła kijami w stalową ścianę, podczas gdy za tą ścianą, po podniesieniu jej w wolnym czasie, bandyci przeprowadzili sto dziewiętnaście ataków w zupełnym spokoju.

Nie toczyliśmy wojny. Naśladowaliśmy ją.

Reżim musiał zarezerwować dla nas tę ostatnią niespodziankę. Jakkolwiek bardzo nim gardziliśmy, wyobrażaliśmy sobie wojnę jako tragedię, przeciwko której przynajmniej będzie próbował się podnieść. Nadeszła wojna, a on spadał jeszcze niżej. Wielki alarm, stan oblężenia, cenzura skłoniły najbardziej niesławne bractwa masońskie do przeprowadzenia nieoczekiwanego przedsięwzięcia odprawy celnej. Cała motłoch 1936 roku, Front Ludowy, loże, synagogi, w imię świętych obowiązków, w końcu zakładając kaganiec swoim przeciwnikom, odważnie powróciły do ​​swoich funkcji i prerogatyw. Cenzura w mgnieniu oka stała się aneksem Ligi Praw Człowieka i Wielkiego Wschodu. Przez dwa tygodnie, odkąd zagrzmiały armaty, głównym zadaniem naszych mężów stanu było dokonanie zmian w rządzie, na które pozwoliły okoliczności, pod rytualną przykrywką unii narodowej. Dzięki temu możliwe było ponowne wprowadzenie do obiegu nazwiska Léona Bluma na liście ministrów, bez najmniejszego tchnienia sprzeciwu. Wielkie trójkolorowe ministerstwo ostatecznie ukształtowało się poprzez powrót na scenę jednego z najbardziej burleskowych nicości, jednego z najgłupszych zbrodniarzy Republiki, Yvona Delbosa. Georges Bonnet, jedyny rozsądny człowiek poprzedniego dnia, poczuł się zwolniony, a jego krzesło postawiono na oparciu jadowitego i tępego łajdaka, chrześcijańskiego podżegacza wojennego Champetiera de Ribesa. Szczególnie trafny wybór: nie pozostała nam żadna inna swoboda manewru dyplomatycznego, jak tylko po stronie Mussoliniego. Champetier de Ribes, znienawidzony antyfaszysta, przeklinając w Rzymie, z głośnym i obraźliwym hałasem zatrzasnął za sobą włoskie drzwi. Zdradziecki i kretynski gang Quai d'Orsay umocnił swoją władzę.

„Od dwóch tygodni” – napisałem – „jesteśmy w stanie wojny polityków, najgorszej, jaką wywołał nasz okropny reżim. Zostaliśmy wciągnięci w tę tragedię całym ciężarem, całym ciężarem ich ignorancji, głupoty i bigoterii. Zrzuceni w otchłań, nie jesteśmy w stanie uwolnić się od tej kuli i łańcucha, aby powrócić na powierzchnię, uwolnić się od ruchów, widzieć wyraźnie. Mamy wszelkie warunki, aby zejść na dno.

Kiedy namalowano przed nimi ten polityczny obraz i ludzie oburzyli się, honorowi imbecyle, reprezentujący legion obywateli, odpowiedzieli:

  • Może. Ale my chcemy wiedzieć tylko jedno: Francja jest w stanie wojny.
  • Powiedzcie tylko, bandy pikli, że poszła i w najgłupszy sposób wsadziła głowę pod siekierę. Prawdziwym patriotycznym obowiązkiem byłoby znalezienie sposobu na wyjście z tej sytuacji.

Niewielu z nas wiedziało, że ten środek może mieć tylko jedno imię – pokój i że pokój ten wkrótce zaoferuje nam zwycięski przywódca Rzeszy. 17 września zapisałem w swoim notatniku następujące linijki, które z uzasadnioną satysfakcją będę mógł przepisać:

„W sytuacji, gdy ta cholerna klika prowadzi nas potykając się i bełkocząc w kierunku strasznych katastrof, mniejszym złem z pewnością byłaby reakcja na kolejne propozycje pokojowe Hitlera. Zaatakowanie germanizmu, zredukowanie go do zera, było bardzo dobre. Ale niekompetencja i sekciarstwo polityków nie pozwalają nam na to... Wtedy nasz odwrót byłby wielką porażką i wywołałby straszliwe wewnętrzne zamieszanie w reżimie. Wiele nadziei mogłoby się odrodzić. I ta porażka nie byłaby mimo wszystko porażką militarną ani śmiertelnym rozlewem krwi”.

Wiedziałem jednak aż za dobrze, że te właśnie konsekwencje sprawiły, że taki wynik był czysto chimeryczny. Żaden obywatel nie miał możliwości urzeczywistnienia tego pokojowego, jedynego pożytecznego patriotyzmu, ani nawet nadawania mu zaczątków wyrazu.


 

 

 


ROZDZIAŁ XI

„DLACZEGO WALCZYSZ? ”

Wydarzenia potoczyły się zgodnie z rygorystyczną logiką, dzięki której ich przewidywanie było tak łatwe dla „francuskich hitlerowców” mojego rodzaju. Warszawa trwała w agonii. Słowianie ci znaleźli się zarówno w rozpaczliwym romantyzmie, jak i w swoim swojskim żywiole. Zaczęli uczyć się umierania od chwili, gdy stało się to całkowicie bezużyteczne. Nawet nie wiedzieli nic więcej. Z kolei Rosjanie wkroczyli do Polski, jeszcze bardziej przyspieszając wynik.

Na propozycje pokojowe Führera nie trzeba było długo czekać. Prasa angielska znalazła dla nich bardzo słodkie wyjaśnienie. Hitler odmówił zawarcia pokoju w sierpniu, ponieważ miał wtedy przewagę siły. Pragnął pokoju teraz, gdy miał silniejszych od siebie przeciwników.

Rzeczywiście mogli to potwierdzić warszawiacy.

Zauważyłem, że Hitler atakował jedynie ministrów angielskich, mówiąc o Francji tylko po to, by powtórzyć, że nie miał wobec niej żadnych żądań. Umieścił ją więc dokładnie na jej prawdziwym miejscu jako uległej służącej. Góring mówił tym samym językiem już kilka dni wcześniej. Było kilku z nas w Paryżu, którzy w zasadzie nie powiedzieli nic więcej. Istniały wszelkie sposoby, aby dojść do porozumienia. Demokracje odrzuciły je z majestatyczną pogardą.

Ten szlachetny gest dokonany na oczach świata sprawił, że strażnicy powracający do swoich rad stanęli w obliczu szczególnego zażenowania. Walczylibyśmy zatem nieodwołalnie, bez rozejmu i podziękowań. Złożyliśmy gorącą przysięgę. Ale to nie rozwiązało dwóch cholernych szczegółów, które naprawdę trudno było zaniedbać: nie wiedzieliśmy już w ogóle, gdzie możemy walczyć i prawie nie wiedzieliśmy, dlaczego walczymy.

Punkt pierwszy, znajdujący się przed ludźmi, nadal mógł być ukryty w wielkiej mgławicy tajemnicy wojskowej. Drugie wymagało pilnego wyjaśnienia. Wojnę podjęto, aby chronić Polskę: Polska właśnie umarła nagłą śmiercią, zesłaną na zagładę przez swoich dzielnych obrońców. Jakie plany nadal realizowały wzniosłe ojczyzny „wolnych ludzi”?

Pewien apostoł w Radiu Stuttgart rozpowszechniał bardzo spójne i chętnie słuchane komentarze na ten temat, gdzie angielski „biznes” niezmiennie znajdował się w centrum uwagi. Nie mogliśmy pozostawić tych impertynencji bez odpowiedzi. Oficjalne głosy wydawały się dość niezdarne. Nieszczęsny Daladier, ze swoim nieomylnym poczuciem błędu, poczuł potrzebę ostrzeżenia nas, że nie jest „przywódcą fanatycznych mas” (niestety! tak podejrzewaliśmy) i wszedł w paralelę między morałem francuskiego żołnierza „wiedzącego, dlaczego walczył” i niemieckiego żołnierza, rzekomo nieświadomego lub pochłoniętego niepewnością.

Równie dobrze moglibyśmy porozmawiać o rogach w Boubouroche. Ale na szczęście byli tam nasi profesjonalni glosatorzy. Dopóki chodziło o daremne myślenie, wzniecanie warunkowości i wzniecanie kłótni chmur, mogliśmy mieć do nich pełne zaufanie.

Wiemy, że w tej epickiej błazeństwach w pierwszym rzędzie miał wyróżnić się mój stary mistrz Charles Maurras. Powiedziałem, że wybuch katastrofy zastał go zmiażdżonego i obrzydzonego. Ale wkrótce widzieliśmy, jak się ożywił, jego oczy znów się rozjaśniły, a broda uniosła się od czubka. Maurras właśnie wyciągnął z szuflady twierdzeń złotą zasadę podziału Niemiec.

Ponieważ zwycięstwo anglo-francuskie nie budziło wątpliwości, należało wiedzieć, do czego zostanie ono wykorzystane. Byłoby to usunięcie „odcinków węża”, oderwanie Niemiec od traktatów westfalskich. Według swojej zwykłej metody Maurras, stosując nieelastyczną logikę, połączył najbardziej wzruszające puste sny w chimerach. Mając taki cel, mistrz mógł spokojnie oczekiwać wydarzeń. Miał dla niego zadanie. Dziesięć lat wojny nie byłoby zbyt długie, aby pomóc mu zabić armię przeciwników, spierać się z niewierzącymi, zjednoczyć letnich i utrzymać przekonanych.

Oprócz Francji chodziło o indoktrynację około czterdziestu pięciu milionów Brytyjczyków, z których dwieście pięćdziesiąt do trzystu słyszało oczywiście nazwiska Bainville'a i Maurrasa, o zawarcie poważnych sojuszy w Ameryce, o nawrócenie się na postulaty czystą polityką, całą bankowością i całym handlem świata anglosaskiego, aby zneutralizować całe żydostwo, wyrwać mu wszystkie korzyści z jego świętej wojny, w końcu wzbudzić niezbędną zgodę i współudział wśród osiemdziesięciu milionów Germainów.

To była wspaniała kampania. Były kutry pełne i kutry warunkowe. Pan Maurice Sarraut z wysyłki w Tuluzie chciał zająć Republikę Renu, ale wahał się przed wyrżnięciem całego niemieckiego korpusu. Maurras policzył niezbędne podkładki, a ponieważ arytmetyka nigdy nie była jego mocną stroną, odkrywał czasem dwadzieścia sześć, czasem dwadzieścia pięć, czasem dwadzieścia osiem. Z gorzką pasją spieraliśmy się o kontury przyszłej „puzzli”. Zagorzali neofici proponowali zgrupowanie wszystkich niemieckich katolików w jednym państwie ze stolicą w Wiedniu. Maurras energicznie udzielił tym amatorom nagany. Dzień Boży! Zburzyli Rzeszę Hohenzollernów, aby odbudować Cesarstwo Karola V! Nie, lepiej było „zrobić” Bawarię, Wirtembergię, Hesję-Nassau, Saksonię. Po zjednoczeniu i remonarchizacji Austrii, Węgier, Czech i Polski utworzyliśmy wielki wał łaciński i katolicki. Bo Ślązaka z Katowic zarejestrowano bez dyskusji w klubie cywilizowanych, z którego rygorystycznie wykluczono Ślązaka z Wrocławia.

Maurras kpił z demokratów, dla których wojna zakończyła się powstaniem niemieckiego proletariatu przeciwko Hitlerowi. Ale entuzjastycznie wymachiwał proklamacją do Bawarii, za sprawą jakiegoś łagodnego maniaka monachijskiego, gdzie 28 sierpnia 1939 roku powiedziano: „Bawarczycy, nadeszła godzina decyzji! Ogłoś niepodległość od Prus! Jeśli działania wojenne już się rozpoczęły, złóżcie broń i ogłoście niepodległość. Ten akt waszego wyzwolenia i niepodległości zostanie uświęcony zaprzestaniem działań wojennych.”

Postęp krucjaty rejestrowano każdego dnia. Mieliśmy wsparcie La Vigie de Dieppe, Journal de Saint-Germain, ale także pana Josepha Caillaux, pozytywne aluzje nawet w Paris-Soir i pochwały MJ-E. Drewno w Le Petit Parisien.

Zdaniem Colrata być może to nie jedność Niemiec należało zniszczyć, ale struktura Niemiec. Maurras kpił trochę z tej wężowej ostrożności. Ale miał wielką radość. Osiemnastu londyńskich czytelników „Picture Post” przychylnie przyjęło tezę Niemców, o której dowiedzieli się właśnie z listu francuskiego brygady kolejowej. Jednakże nie był świadomy największego sukcesu, jaki ta ofensywa odniosła w tym samym czasie, sprzedanych w samych Niemczech stu pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy tłumaczenia Jacques’a Bainville’a dokonanego przez profesora Grimma, chcącego pokazać trochę francuskiego, według do natury, do swoich rodaków.

Cenzura okrutnie okroiła tę mięsistą prozę, tak nie do pogodzenia z ortodoksją republikańską. Debata się zaostrzyła: „Poprzez redystrybucję Niemiec” – stwierdzili antymaurrasyjczycy – „przesadnie podniecacie i jeszcze bardziej cementujecie tam patriotyzm jedności…”, co nie było aż tak źle przemyślane. Na co Maurras odpowiedział: „Swoimi przemowami przeciwko hitleryzmowi i tylko jemu przygotowujecie kult hitlerowskiego bohatera i męczennika”.

Kerillis i judeokagoci z Aube i innych miejsc, zazdrośni o tę patriotyczną przewagę, krzyczeli, że Maurras jest prowokatorem i że cały jego hałas nadal działa na korzyść Hitlera.

W centrum uwagi niemieckiej emigracji burzliwie dzieliły się między sobą. To było dla tego, kto miał dobrego zdrajcę, jego sojusznik Tudesque gwarantował silną wolę. Demokraci i Żydzi paradowali z byłymi narodowymi socjalistami Otto Strasserem i Rauschningiem, Fritzem Thyssenem, wyławiali i pompatycznie paradowali stare karaluchy z „Centrum”, Wirthów i Brüningów.

Maurras wycinał jednego po drugim niepowstrzymanych Bochesów. Zdrajcą jego gustu był opat Moenius, niemiecki federalista, były dyrektor czasopisma Allgemeine Rundschau, którego namawiał, abym w jego imieniu poszedł i przesłuchał. Znalazłem go na tyłach zniszczonego hotelu przy Rue Bonaparte, w pokoju pokojówki, w którym śmierdziało wiadrami toaletowymi i rurami. Wręcz przeciwnie, upadek na proroków politycznych nie jest hańbą. Ale wiara Moeniusa wydawała się tak letnia, że ​​można było sobie wyobrazić, jak między tymi czterema brudnymi ścianami rodzi się nowa Germania. Zwierzył mi się bez ogródek, że Maurras zaczyna marzyć na nogach i że Niemcy trzymają się, słowo! bardzo dobrze ze sobą współpracowali, co nie było dla mnie, mogę powiedzieć, odkryciem. „Maurras ma kilka świetnych pomysłów. Ale on nie ma pojęcia o niemieckiej administracji, o niemieckiej gospodarce. Podzielimy Niemcy na dziesięć lub sto części, które będą miały niepokonaną tendencję do łączenia się. Trzeba byłoby zniszczyć dwudziestu pięciu Prusów. Wielką troską monarchistycznego, ultramontańskiego opata było przede wszystkim to, że armie demokratycznej i wolnomyślicielskiej Republiki zadają ostateczny cios antyklerykalnemu Hitlerowi. Cieszył się bez najmniejszego wstydu: „Francuscy żołnierze są na szczęście godni podziwu, lepsi niż kiedykolwiek”.

Kiedy doniosłem Maurrasowi o rozczarowaniu uwagi Moeniusa, gdyż mu nie odpowiadały, ten stwierdził z bardzo swobodną miną, że opat za bardzo skupiał wzrok na niemieckich szczegółach, aby przedstawić całość, że ponadto nigdy nie wiedzieliśmy, kim byli ci Krzyżacy. pracować dla. Jego nieznajomość najbardziej elementarnych, konkretnych cech Niemiec i narodowego socjalizmu była tak bajeczna, tak uprzedzona, książkowa, naiwna i systematyczna, że ​​poglądy, jakie chciał o nich wyrobić, że jakakolwiek dyskusja w dobrej wierze była bezużyteczna.

Myślę o niemieckich przywódcach, którzy po drugiej stronie Renu znaleźli w tym samym liście najbardziej stanowczą formułę demontażu Maurazji oraz najnowszy stan naszych czołgów i samolotów. Echa ich ogromnego śmiechu niewątpliwie nie zaginęły na zawsze. Wybryki, których właśnie doświadczyliśmy, są godne tworzenia eposów, gdy czas je stylizuje i zdekantował, oraz inspirowania naszych prawnuków nowymi postaciami Kichota, Panurga i Picrochole'a.

Dla nas fantazje Maurrasa z 1939 roku zawsze będą pozbawione humoru. Nasz podziw i uczucie, silniejsze dotychczas niż nasze najgorętsze wyrzuty, uzmysłowiły nam nieodwracalną winę wobec siebie, jaką popełnił, nie złamując pióra 1 września. Maurras po swojej wspaniałej bitwie o pokój nie brał udziału w takiej wojnie bez upadku, bez zredukowania się do rozmiarów niegodziwych małych ludzi, których tak ostro skarcił i rozdarł na kawałki. Wycofany się do Martigues stałby się mędrcem Ojczyzny, jedną z latarni Europy, uchroniłby Francję od tego za dwa dni pojutrze, którego godzina musiałaby wybić, a nie brzęczeć zwycięstwa. Ten dumny człowiek właśnie własnoręcznie rozbił swój pomnik, dopełniając poniżających rytuałów jakobińskiej mobilizacji. Skrupuły, jakie nim rządziły, były zapewne honorowe. Ale nie należały już do prawdziwego polityka. Nie można było powstrzymać się od myśli, że być może przyzwyczajenia trzymały go jeszcze bardziej i że wkroczył w wojnę z całym ciężarem swojej prozy, ponieważ nie było już możliwe, aby zmienił swoje życie i wyschnął. źródło atramentu dla jego codziennego artykułu.

Maurras zaangażował się tylko w tę sprawę. Właśnie naprawił system niemiecki, ponieważ to uzasadnienie było dla niego niezbędne, ponieważ potrzebował pewnej liczby gwoździ, na których mógł zawiesić swoje sylogizmy. Ale jednocześnie dał pewnej liczbie pewnych siebie i odważnych chłopców, wszystkich prawdziwych bojowników nacjonalistycznych, wspaniałe powody do pobicia, które w rzeczywistości nie były warte ani grosza więcej niż te pana Juliena Bendy i Emministra Giraudoux . To oszustwo, do którego nigdy by się przed sobą nie przyznał, było okropne. Jeśli zginą trzy miliony młodych mężczyzn, nadzieja Maurrasa rozbłyśnie nad tym holokaustem złowrogim szaleństwem.

Stary piszący lew miał wspaniałe ruchy buntu, wściekłości czy mistrzowskiej ironii, a sarkazm nigdy nie schodził z jego ust. Trzeba było go widzieć, jak czytał żałosne odpowiedzi francuskich urzędników na przemówienia Hitlera: „Co za urzędnicy prawniczy!” Opowiedziałem mu, jak niektórzy paryscy proletariusze, kierując się zimnym zdrowym rozsądkiem, wyróżnili rzeczywiście odpowiedzialnych za kataklizm tutaj. Z jeżonymi włosami odpowiedział mi, wybijając każdą sylabę uderzeniem: „Tak, tak! odtąd moją jedyną nadzieją dla tego kraju jest Biała Komuna”. Ale jeśli korzystaliśmy z tych energicznych „wycieczek”, aby wydobyć z niego ostatnie słowo na temat wojny, zawsze poprawiał się: „Wino zostało napite, musimy je wypić. Mamy teraz tylko jeden obowiązek: nacjonalizację tej wojny, która jest tak nienarodowa”. Dlatego bezużyteczne było przedstawianie mu próżności takiego przedsięwzięcia pośród wszystkich Żydów, wszystkich Anglików, wszystkich masonów wszechświata, z Daladierem, Albertem Lebrunem, Yvonem Delbosem: zamknął przed sobą swój sofizm ., był niedostępny.

Gdyby Maurras wiedział, jak wykorzystać jedną czwartą swojej wytrwałości, swoich sztuczek i sporów, aby zarezerwować wąską ścieżkę dla idei pokoju, nie możemy tak naprawdę wiedzieć, jakie byłyby konsekwencje, w każdym razie przypadki świadomości, które rozwikłał, sojuszników, których zdobył. Ale to już mówiłem: może to być dzieło naprawdę wielkiego człowieka, nie może być jego.

Od czasu cynicznego wkroczenia Rosjan do Polski główną troską rządu francuskiego było oszczędzenie Kremla. Nasza dyplomacja bardziej niż kiedykolwiek wpadła na wspaniały pomysł zjednoczenia bolszewików w naszym obozie. Dziś rozumiemy, w jakim stopniu Londyn mu wszystko dyktował. Na dzień przed przekroczeniem granicy przez Czerwonych nasze sowieckie kobiety czule błagały je, aby zastanowiły się, aby dobrze się zastanowiły, czy mają jeszcze czas, aby spieszyć się jak ratownicy Polski... Aby nie musieć upierać się przy sowieckiej agresji, my także udało się milczeć na temat niemieckiego ataku i bez dalszej dyskusji na ten temat sprowadzić Polskę na zysk i stratę.

Oficjalna teza była taka, że ​​Stalin miał teraz Hitlera za pasem, że sojusz radziecko-hitlerowski wprawiał Niemców w zakłopotanie.

Podczas gdy ci ostatni szykowali się do bogatego podboju, obejmującego większą niż połowę Francji, a hordy kirgiskie tłoczyły się ulicami Lwowa, Anglicy niewzruszeni kontynuowali swoje „papierowe” bombardowania Niemiec.

To był Homais i pan Pickwick w stanie wojny z Czyngis-chanem.

Jak długo armia francuska będzie się opierać w służbie tych drani? [1] oficer Frédéric Delebecque, który, dziwną drogą, nadal był godnym podziwu tłumaczem, francuskim poetą Hauts de Hurlevent. Pułkownik Larpent, oryginalna postać, koścista i sękata, ze staromodną muchą pod wargą, chętnie wyrażała się, poufale wypuszczając długie nogi z głębi fotela, aby zaatakować przeciwległą ścianę, gdzie jej podeszwy osiągnęły niesamowitą wysokość. . Niestety, nigdy nie słyszałem bardziej barwnej i rozsądnej pogardy, jaką wyznawano! wielkiego sztabu generalnego Francji niż przez tego starego, nienagannego żołnierza. Jednym z jego ulubionych irytatorów był generał Weygand. To pokazuje, co mógł zrobić z nieszczęsnym Gamelinem. Bez odwołania ocenił wszystkich tych wielkich mężów jako niezdolnych do obrony i ataku: „Fortyfikacje? Pff! z takimi dżinsami z tyłu...”

Maurras, którego kwatermistrz żandarmerii zawsze darzył głębokim szacunkiem, przekazał te bezbożności tak wiernemu towarzyszowi. Aby jego nowa wiara nie doznała najmniejszego szoku i aby ostatecznie pogrzebać sierpniowe niepokoje, entuzjasta domu pozwolił sobie przedstawić Larpenta jako bardzo zmiękczonego.

Byłbym nieprecyzyjny, gdybym zapomniał o spotkaniu trzeciego proroka. Pułkownik Larpent, dyrektor działu wojskowego gazety, przez około dziesięć lat gromadził tam kilku oficerów cieszących się dobrą opinią ekscentryków w swoim zawodzie. Przepracowali swoją szarą materię, aby znaleźć sposób na prowadzenie jutrzejszej wojny przy użyciu wczorajszego sprzętu lub przystosować sprzęt z 1938 r. do lekcji z 1917 r. Oddawali się multiplikacjom, dodawaniu czołgów, przeciwpancernych, moździerzy, rozpustom balistycznym , z których wiele byłoby bardzo wzruszających, gdyby je dzisiaj ponownie zobaczyć. Przynajmniej protestowali przeciwko ankylozie sztabów generalnych. Ich chaotyczne i samotne wysiłki niewątpliwie byłyby cenne w mniej dekadenckim systemie.

W pierwszych dniach września spotkałem jednego z tych funkcjonariuszy na klatce schodowej „Boccadora”. Jego oczy były wyłupiaste, a ramiona uniesione w powietrze.

  • Dobrze ! mój kapitanie, zapytałem go. Co myślisz ?
  • Co o tym powiem? Jesteśmy oszukani, okropnie oszukani bez odpuszczenia. Dostaniemy stos, ale jeden z tych stosów!

Nie słyszałem, żeby od czerwca 1940 roku ten romantyczny oficer awansował na generała. Uważam, że to wstyd.

Ale niezależnie od tego, co myślą ci zdyskredytowani fantaści, jesienią 1939 roku nienaruszalność naszej granicy nie była kwestionowana. To przekonanie zadowalało mnie średnio. Bardzo trudno byłoby poradzić sobie z potyczkami patrolowymi i metodycznym postępem armii Gamelin na głębokości około półtora tysiąca metrów, chociaż specjalni korespondenci, stratedzy i główni politycy nazywali to „braniem wojny do domu”. Jest rzeczą wysoce moralną i opatrznościową, że Niemcy ponownie zaznajomią się z realiami ognia.

Niektórzy nadal chcieli wierzyć w cudowną pomyłkę przeciwnika. W pierwszych dniach października w uszach wszystkich rozbrzmiewała pogłoska o zmasowanym niemieckim ataku na Linię Maginota. To było zbyt piękne, żeby w to uwierzyć. Jednak eksperci, najbardziej wiarygodni informatorzy, pomnożyli dowody.

Rankiem 16 października pięć lub sześć dywizji Wehrmachtu zaatakowało front Saary, zbliżyło się niemal „w pustkę” i 1 września zatrzymało się grzecznie twarzą w twarz z naszymi blankami.

Pułkownik Larpent, wyciągając nogi, wyciągnął wniosek z tego krótkiego szkwału: „Krótko mówiąc, Niemcy w dwie godziny odebrali nam cały teren, którego zdobycie zajęło nam półtora miesiąca”.

Mieliśmy akurat dość czasu, aby przechwycić dla prasy proklamację Gamelina skierowaną do swoich żołnierzy, odczytaną wieczorem 15-go, ogłaszającą masowy natarcie wroga i decydującą bitwę:

Dwóch lub trzech optymistów wciąż chciało wierzyć, że Fritzowie po prostu zajęli punkty wyjścia i że nastąpi ich ogromny i szalony pęd. Ale nic nie przyszło. Rygle zostały mocno wciśnięte na front zachodnich twierdz. Pozostało tylko przetrwać pierwszą, ponurą zimę wojny, chcąc nie chcąc.

W Action Française nuda wciąż rosła. Działania cenzury doprowadziły do ​​​​ostatecznego punktu anarchię gazety. Maurras, bardziej niż kiedykolwiek, odmawiał przyznania się do epitetu swoich poprawek, minuty swoich nieprawdopodobnych harmonogramów, opóźnienia w naszej drukarni pogłębiały się z każdym tygodniem. Losowanie się rozpadało. Stopniowo, nieubłaganie, życie ustępowało ze starego domu. Mój przyjaciel Alain Laubreaux powiedział: „Dziwna przygoda! AF zginie w wyniku tej wojny w tym samym czasie co demokracja”.

Coraz mniej tolerowałem pewne typy dwunożnych zwierząt, które wciąż przechadzały się po naszej okolicy. Przede wszystkim był naczelny brygadier lub porucznik kawalerii Maurras, żyjący jedynie rozkoszą kolejnej przygody i nie chcący wiedzieć nic więcej. Niektórzy nie byli już dziećmi typu „Dla Boga i Króla”. Byli osądzający. Podziwiałem, że tak łatwo udało im się wyrzucić wszelkie myśli ze swoich mózgów jak muchy, że straszne dylematy niemożliwej bitwy, wojny prowadzonej przez grabarzy Francji i Żydów, nagle zniknęły dla nich, rozpłynęły się pod wpływem odurzającego perspektywa nocnego patrolowania na brzuchu.

Próbowałem znaleźć powiernika moich męk: „No proszę: wojnę rozpoczęli najstraszliwsi klownowie najstraszniejszego żydowskiego i demagogicznego reżimu. Wydaje się, że powinniśmy życzyć sobie jedynie zwycięstwa. Zatem nadal musimy ratować Republikę po raz drugi, i to Rzeczpospolitą znacznie gorszą niż w 1914 roku?” Ale Maurrassjanie nie chcieli już słuchać tych przygnębiających uwag i aby rozproszyć wyziewy, entuzjastycznie puścili w wiatr wieści o „pokoju w Bainville”, wielkim pokoju kutrów. To działało cudownie. Marszałek Joffre niewątpliwie zgodziłby się przewodniczyć komisji. Ponieważ w tej dobroczynnej wojnie bardzo brakowało rannych, robotnicy z rue du Bac zamierzali poważnie potraktować ewangelizację żołnierza Bainvila: tabliczka czekolady, egzemplarz „Politycznych konsekwencji pokoju”, para skarpet i historia dwóch narodów.

Pujo udzielił mi wspaniałej odpowiedzi: „Wierzę w moralizujące zalety zwycięstwa”. A ponieważ byłem nieco zduszony, dodał następujące zdanie: „Ale tak. Widzieć. W 1919 roku mieliśmy jeszcze Blok Narodowy”.

Każdy dzień wzbogacał nas o nowe szaleństwo. Niezwykłą popularnością cieszył się oczywiście słynny rozdział poświęcony niemieckiemu głodowi. W pierwszym tygodniu wojny „Le Temps” nie wahał się zamieścić w swoich majestatycznych felietonach informacji, że z powodu braku mleka w Niemczech zaczęto doić kobiety. Zbliżający się kryzys mydła do golenia w Rzeszy uznano za tak poważny, że agencje informacyjne publikowały go co trzy dni. Słynny tost z dżemem zatriumfował, ale od 1914 roku był nieskończenie udoskonalany, stając się naukowym. Amerykańscy luminarze medycyny, uzbrojeni w wagi dietetyczne, właśnie, jak nam powiedziano, nakarmili nowojorską rodzinę jedną witaminą i jedną kalorią, tak jak burżuazyjna rodzina w Hamburgu. Po dwudziestu czterech godzinach tego doświadczenia rodzina Yankee nie mogła już wchodzić po schodach metra.

Codziennie wydano miliony na artykuły redakcyjne, kable, telegramy, specjalne druty, płyty, farby drukarskie, aby uczyć nas nowego składu osłonek kiełbasianych narzuconych Niemcom przez trudy wojny, odzyskiwanie w Berlinie spinek do włosów, aby zapobiec niedoborom żelaza, i straszne ograniczenia dotyczące bitej śmietany w Wiedniu.

W pozornie poważniejszym gatunku, a w rzeczywistości o wiele bardziej lubieżnej fantazji, otrzymaliśmy deszcz statystyk, liczących ropę, stal, gumę, oleje, drewno, które Niemcy jeszcze mieli, za kim wkrótce będzie tęsknił lub za kim już tęsknił. Prace te były imponujące. Po prostu popełnili błąd, zaprzeczając sobie w sprawie drobnostek wynoszących osiem lub dziesięć milionów ton.

Ale nikt nie zwrócił uwagi na te szczegóły. Blokada zwycięży. Ma już na swoim koncie pierwsze zwycięstwa.

Była to doktryna wojenna tych, którzy nie są i nigdy nie raczą być żołnierzami, Żydów i Anglików, wojna bankowa i handlowa, zilustrowana hałaśliwym infantylizmem prasy w stylu amerykańskim. Pan Jean Fayard, zastępca tłumacza w siedzibie brytyjskiego DCA, nonszalancko przetłumaczył mi następujące poglądy na temat Lloydsa i Wall Street: „Bach! Moja droga. To jest wojna, którą można toczyć bez wystrzału z armaty”. Z punktu widzenia Fouquet's i innych barów w pociągu Niemcy byli kiepskimi ludźmi, którzy mieli rażącą arogancję, aby konkurować z władcami funta i dolara, i zamierzali ładnie wyrwać sobie uszy.

Żydzi i Anglicy, przyzwyczajeni do kupowania wszystkiego, nie mieli wątpliwości, że też mogą kupić zwycięstwo. (To także sprowadziło do diabelsko podrzędnej roli pięć milionów Francuzów, którzy zadowalali się zapełnianiem koszar, pracą w okopach za piętnaście centów dziennie i w razie potrzeby śmiercią, krótko mówiąc, zajmowaniem się wszystkimi gorszymi obowiązkami, podczas gdy mistrzowie, pośród wyrafinowanej wygody wynikającej ze swojej przewagi, przeprowadzali decydujące ciosy i zawierali korzystne interesy. Nieznany najemnik zawsze otrzymywał zbyt hojne wynagrodzenie.)

Opinia publiczna była tak zapchana tymi nieprzyzwoitymi żartami, że trzeba było przeprowadzić prawdziwą kampanię, aby Francuzi zrozumieli, że ta wojna będzie musiała obejmować, podobnie jak poprzednie, wybuchające pociski, serie karabinów maszynowych i duże stos trupów. Ale tylko Maurras w jednym z ostatnich przebłysków powodu, który miał zgasnąć na zawsze, i dwóch lub trzech jego uczniów, na przykład twój sługa, odważyło się poruszyć ten surowy temat. Jacques de Lesdain w artykule w „L'Illustration”, niewątpliwie jedynym zgodnym z prawdą, jaki ukazał się na ten temat w ciągu dziesięciu miesięcy naszych działań wojennych, z wielką mądrością przypomniał, że wojna totalna w Niemczech wywierała ogromny ciężar na ludność cywilną dla nas niepojęte, ale które, odpowiednio przeszkolony, mimo to wspierał. Zapożyczyliśmy Rzeszy potrzeby cywilne, których nie miała już od pierwszego dnia wojny. Gospodarka ściśle wojskowa najpierw przeznaczyła armii lwią część wszystkich zasobów, zapewniając jej w dużej mierze i na czas nieokreślony wszystkie środki działania. Ruch samochodów osobowych i ciężarówek przemysłowych zostałby całkowicie wyeliminowany, gdyby wymagały tego potrzeby pojazdów zmotoryzowanych. Z wyjątkiem „L'Action Française” żadna gazeta nie wspomniała o tym badaniu, tak godnym refleksji.

Ja z kolei przypomniałem sobie, że pod koniec zimy 1918 roku, po trzech i pół roku straszliwej wojny, podczas gdy blokada doprowadziła ludność cywilną Niemiec do stanu bliskiego głodu, Ludendorff z największym nadzorem dbał o racje żywnościowe dla żołnierzy na froncie zachodnim. Kilka tygodni później oddziały te nadal były w stanie przeprowadzić tak potężne ataki, że postawiły nas na skraju zagłady. W moim głosie nie było już echa.

Te ostrzeżenia, te przypomnienia o poważnych poświęceniach, jakie trzeba było ponieść, jeśli wojna rzeczywiście miała być stoczona, zostały bardzo słabo docenione przez świat oficjalny. Prawdziwi demokraci poczuli nawet powiew subhitleryzmu, słabo zakamuflowanego faszyzmu. Rząd postawił sobie zasadnicze zadanie dostosowania wojny do zwyczajów wyborczych, dostosowania jej do ludzi, którzy „gardzili nazistowską niewolą”, kultywujących wolności człowieka, czyli czterdzieści godzin i pernod. Ważne było, abyśmy jak najrzadziej widzieli i prowadzili tę wojnę, z wyjątkiem, oczywiście, papierów i dzieł elokwencji, gdzie, aby przywrócić równowagę, najzacieklejszą energią zawsze był rygor.

Co więcej, zgodnie z nieomylnym prawem tego reżimu, wynikiem była bezprecedensowa nierówność. Czterdziestoletni ojcowie rodzin, którzy byli oszołomieni, byli na linii Alzacji, a dzieci, które nawet nie ukończyły legalnego stażu, były wzywane do fabryk na tyłach za superpłatą.

Rozdział, w którym, według uznania swoich panów, nieoficjalni dziennikarze nigdy nie okazali się wystarczająco serdeczni, poruszeni i liczni, dotyczył naszych drogich angielskich przyjaciół. Prawdopodobnie myśleliśmy, że możemy dziesięciokrotnie pomnożyć cztery dywizje wylądowane przez Anglię, opisując je dziesięciokrotnie w każdej gazecie.

Podczas gdy w kraju uczestniczyliśmy w tej rywalizacji ekstatycznej służalczości, niewielka, pięciowierszowa depesza, zagubiona w ciągu ostatniej godziny, potwierdziła odrażającą symulakrum angielskiego poboru do wojska. Między innymi ostrzegano nas trzeciego lub czwartego dnia wojny, że nie dotknie ona nikogo wcześniej niż w marcu. Wiele brytyjskich gazet uznało te środki za nadal nadmierne. Wierzyli, że mądra Anglia nie powinna popaść w błędy z lat 1914-18, gdzie z braku środków straciła tak wiele zamówień złożonych w Ameryce. Jego rolą było finansowanie i podsycanie wojny. Koszt werbowania robotnika na wyspę i do imperium obliczano w funtach szterlingach.

Anglia, przywódca wojny, tym razem nie przybrała już najmniejszej formy. Z pogodnym cynizmem odmówiła nam swoich mężczyzn, zażądała dla siebie roli gigantycznego spekulanta, oznajmiła to głośno, jakby nie było nic bardziej naturalnego. Zacząłem się poważnie zastanawiać, czy nie chciała nas widzieć wyczerpanych jak Niemcy długością i stratami w konflikcie, żeby się ich pozbyć, zmuszając ich do wzajemnej masakry.

„Dwadzieścia pięć lat sojuszu dyplomatycznego i wojskowego z narodem” – nabazgrałem 21 października – „to dużo czasu, to bardzo stary dom. Byłoby w porządku natury, gdyby pokój zastał nas w sprzeczności z Anglikami. Moglibyśmy też na tym zyskać wszystko.

Wskazywałem na ich błędy, opóźnienia, niepowodzenia, oszukiwanie na wojnie i w pokoju od 1914 roku. Co za seria, skoro Francuzi, których nie można było doprowadzić do armat w przededniu Marny, a którzy mieli na to ofertę wyszedł od niego, aby przywrócić go do porządku, uderzając w stół; od krwawej i niespójnej głupoty Dardaneli, arcydzieła podekscytowanego starego Churchilla, siedmiu miesięcy danych Turkom przez mumie Admiralicji na uzbrojenie się i barykadowanie, olbrzymy Union Jack przekraczające Cieśninę z głupim majestatem, czekając na dzień, w którym zostanie całkowicie ufortyfikowany i kiedy ataki z morza i lądu zostaną unicestwione na jego parapetach, w końcu sześćdziesiąt tysięcy ludzi zostanie zmasakrowanych z czystą stratą; aż do łajdactwa Lloyda George'a sprowadzającego bolszewików z powrotem do Europy, aby zająć się z nimi rodzinnymi „biznesami” naftowymi, aż do pańszczyzny finansowej sprawowanej nad Francją, zastawiającej całą swą wolność polityczną pod jałmużnę londyńskich wierzycieli!

Choć zwiedziłem prawie całą Europę, nigdy nie znalazłem czasu na przekroczenie „Kanału”. Zawsze podziwiałem literaturę angielską, w której Irlandczycy odgrywają tak piękną rolę, jedyną, która może konkurować z naszą pod względem wieku, ciągłości i bogactwa. Co do reszty, skontaktowałem się z bardzo nielicznymi wyspiarzami. Ale o ile mi się wydawało i o ile można było przesądzić o masie ludu, wydawał mi się wielkim burżuazją Europy, z handlową brutalnością kasty, jej obojętnością ducha, rutyną, religijnością zasłony na oczy, jego arogancja, która w dodatku mogła osiągnąć dość imponującą dumę.

Muszę powiedzieć, że Maurras de Martigues, o którym już wyżej przeczytaliśmy kilka pięknych tekstów, chętnie pozwolił mi, w jego przerażeniu wobec Północy, wylać przed sobą wszystkie te urazy i ledwo ukrywał, jak bardzo je podzielał.

„Niemcy” – powiedział, gdy zapomniałem, która homilia Chamberlaina – „są kandydatami do cywilizacji. Anglicy to niezniszczalni barbarzyńcy, uzbrojeni w Szekspira i Biblię”.

Dla zrozumienia tej obserwacji dodam, że pewnego wieczoru Maurras stanowczo skreślił nazwisko Szekspira z kroniki literackiej, w której cytowano go wraz z Corneillem i Mussetem, gdyż o tym mówił także Léon Daudet w swoim artykule i że było przesadą, że ten dzikus z Anglii pojawił się dwukrotnie w tym samym numerze gazety. Jest nas pół tuzina, którzy pamiętają tę cechę.

Jednakże wśród niektórych uczniów najbliższych sercu Maurrasa rosła i prosperowała anglofilia, która już od dawna była ugruntowana w prawidłowo myślących domach, w których czaił się podżeganie do wojny przez Action Française. Środowisko to było w trakcie poszukiwania swojego doktrynera i rzecznika w osobie Thierry’ego Maulniera. Rzeczywiście widzieliśmy, jak ten trzydziestoletni porucznik piechoty, cieszący się doskonałym zdrowiem, wracał do cywila po dwudziestu pięciu dniach kampanii spędzonej w okolicach Melun, pokazując nam w ramach wyjaśnień kartkę różowego papieru, która informowała go o „dostępności” . Jacques Talagrand, znany jako Thierry Maulnier, syn starego profesora ateisty i masona, sam ateista o pewnym fanatyzmie, był w polityce autorem trzech książek i kilkudziesięciu artykułów. Odkryliśmy jedynie najbardziej sprawdzone truizmy literatury antydemokratycznej, ale w sposób na tyle nieprzejrzysty, aby zasłużyć na szacunek grzecznych chłopców przekonanych, że każemy im myśleć, kiedy ich nudzimy, i poprzez dość zadziorną składnię żargonu filozoficznego, aby podniecić. wszystkie pionki biurka na połysk. Ci z jego przyjaciół, którzy oszczędzili sobie jego przeczytania, rozpoznawali go bardzo głośno w zamian za tę powagę i tę głębię, którą tak chętnie przyznajemy w naszym rozproszonym i zapracowanym Paryżu. W ten sposób Thierry Maulnier wyrobił sobie wśród młodzieży nacjonalistycznej dość solidną reputację jako doktryner. Podobnie jak wielu abstrakcjonistów kwintesencji, łatwo uchodził za osobę odważną i zaawansowaną w swoich pomysłach. Strażnicy ortodoksji Action Française wyczuli w nim nawet pewne nuty herezji. Ale w końcu przyzwyczailiśmy się widzieć w tym młodym człowieku jednego z najcenniejszych spadkobierców maurrasizmu, do którego dodał nowoczesną troskę o potrzeby społeczne, którą również pierwsi monarchiści gardzili.

Thierry Maulnier należał do tych drani, których nagła ewolucja w stronę szacunku była przepowiadana przez uśmiechniętą burżuazję na dzień ślubu lub pierwszy duży czek. Nasz pisarz był jeszcze kawalerem, daleko mu było jeszcze doświadczyć przyjemności dziesiątego tysiąca. Jednakże ta bezbożna osoba, ten sprawdzony antymilitarysta, ten pogardzający korporacyjnym egoizmem i kapitalistyczną tyranią, z pełną szybkością przyłączył się do wielbicieli i przewoźników sueskich, którzy zaczynali tworzyć partię „tak”.

Nie zdziwiłem się zbytnio, widząc intelektualistę zamkniętego w swoich indywidualistycznych kliszach, zajętego, z niewiarygodnym zamieszaniem, odróżnianiem reżimów władzy szanujących „wartości ludzkie” od totalitarnych, „antyhumanistycznych”, zarówno pogardliwych, jak i prymitywnych, i niegodnych myśliciela. antysemityzmu, widzieć go, mówię, jednoczącego obóz demokratycznego liberalizmu, który tak surowo napiętnował. Ta mała przygoda, która miała spotkać więcej niż jednego, była krótko mówiąc bardzo silna, naturalna. Brał udział w materialnej, moralnej i duchowej likwidacji całej epoki.

Pod pretekstem wyższego realizmu młody Maulnier przyjął religię liczb i twierdzeń ekonomicznych, był nieskazitelnie niekompetentny. Ale żaden temat w naszym stuleciu nie nadaje się lepiej do uroczystej pedanterii. Dla dość zauroczonego normalika była to silna pokusa. Dlatego ten racjonalizator właśnie odkrył nieomylne tajemnice świata w wielkości tonażu morskiego i wadze rezerw złota. Zaczął to żonglować bezkompromisową zarozumiałością, która mogła być jedynie owocem jego niezmierzonej naiwności w obliczu życia.

Jednocześnie pionier narodowego socjalizmu żywił bezgraniczny podziw dla Anglii. To było już jakiś czas temu. Widzieliśmy, jak w drukarni przy rue Montmartre zagłębiał się w ogłoszenia z „Foreign Directory”, istotnego narzędzia jego erudycji, i przytaczał olśniewające obserwacje na temat danych dotyczących brytyjskiego handlu w Szanghaju czy Singapurze. Dodam, że oprócz tego cennego Bottina Maulnier spędził w sumie cztery dni w Oksfordzie i Londynie i że, o ile wiem, nie przeczytał ani słowa po angielsku.

Ten poinformowany człowiek sprzeciwił się teraz wszelkim diatrybom o egoizmie i ciężkości Albionu, że imperialne interesy Francji i Wielkiej Brytanii są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Kiedy przedstawiono mu wyjątkową niezdolność tych dwóch ogromnych mocarstw do militarnego posunięcia naprzód swojego wojennego przedsięwzięcia, odpowiedział z uśmiechem, że konieczne jest wyobrażenie sobie bezprecedensowej formy tego konfliktu. Podjął się gigantycznych opłynięć planisfery, których efektem było ukazanie nieuniknionego uduszenia Niemiec.

  • Maulnier, powiedziałem mu, prowadzimy wojnę także na lądzie.
  • Tym razem odpowiedział, że nie jest to pewne. A poza tym nic na ten temat nie wiem i nie chcę się uczyć. To mnie nie interesuje. Zabawne w łodziach jest to, że można je zabrać w dowolnym kierunku. Wszystko możemy połączyć, wszystko sobie wyobrazić, na wszystko sobie pozwolić...

Takie słowa wypowiedział jesienią 1939 roku człowiek, który sześć miesięcy później stał się jednym ze strategicznych wróżb prasy francuskiej.

Mój przyjaciel R.... kapitan czołgu, znakomicie pokryty bliznami bohater Rif, czysty typ chrząkania z wybuchowym i nieprzewidywalnym czasownikiem, a obecnie marniejący na czele kompanii szczebelowej ugrzęzłej gdzieś pomiędzy Mozą a Mozelą, napisał mi ten post :

  • To wojna. To nie wojna. To i tak wojna. Przypomina mi to definicję „oznaczenia czasu” autorstwa miejscowego instruktora, kaprala Lakhdara: „Ti maszeruje. Nie chodź. Nadal chodzisz.

Wojna czy nie, pogrążaliśmy się w bagnie obrzydzenia. Nie wiem, kim bym się stał wśród coraz bardziej nierzeczywistych staruszków Action Française, gdybym nie miał dla siebie dwóch schronisk w Paryżu.

Jeździłem do Interu Francji tak często, jak to było możliwe. Mój przyjaciel Dominique Sordet, któremu zawdzięczam swoje początki w dziennikarstwie, założył tę agencję wiosną ubiegłego roku dla ogólnokrajowej prasy regionalnej. Demokracja postawiła na dość nieoczekiwanych przeciwników. W Action Française, wciąż tak wojowniczej i budzącej strach w 1930 r., papieże zgniłego reżimu nie mogli podejrzewać, że jednym z ich najbardziej nieredukowalnych wrogów będzie pokojowy krytyk muzyczny i że ten dyskretny mały człowieczek z wytwornym, czarującym synem generała, samego byłego oficera, pojawiłby się na wyłomie dokładnie w momencie, gdy starzy rojalistyczni snajperzy pogodziliby się z republiką liberalną i jakobińską, a on stałby się jednym z najnieustraszonych śmiałków rewolucyjnego nacjonalizmu.

U progu pięćdziesiątki, po piętnastu latach życia wyłącznie dla dyskotek, baletów i koncertów, Sordet właśnie odkrył swoje prawdziwe powołanie w polityce. Wprowadził do niego, w wieku pełnej dojrzałości, młodzieńcze idee nowego człowieka, nietkniętego przyjaźniami i partyjnymi kompromisami, zdrowy rozsądek, którego nie zszargana żadna mgła parlamentarna czy doktrynerska. Podał doskonały przykład jednego z tych mocnych umysłów i pewnego talentu, których Francja na próżno szuka dla swoich spraw, których gatunek, jak się błędnie uważa, zanikł i który natychmiast znalazłby swoje miejsce w prawdziwej odbudowie kraju.

  • Nie, powtórzył swoim zawsze spokojnym głosem, z tyfusem żołądkowym się nie walczy.

W rzeczywistości nie widzieliśmy żadnego środka paliatywnego dla tej prawdy klinicznej.

W okolicach Sordet widzieliśmy nie mniej ponurych przed tunelem przyszłej przyszłości renegatów Action Française, Pierre’a Pradelle’a, Claude’a Jeanteta ze swoim gwałtownym i metodycznym pesymizmem, Rolanda La Peyronniego z zaciekłym sarkazmem na szerokiej, kwiecistej twarzy, podobny do XVIII-wiecznego generała rolników, czarującego Maurice'a Bexa, byłego sekretarza Opéra-Comique, chwilowo rozczarowanego kapitana grupy balonistów, mojego starego przyjaciela Georgesa Champeaux, smacznego i mądrego Lyonnais, byłego socjalisty, ale dobra rzecz , już czerpiąc ze swojej ogromnej i bezwzględnej Krucjaty Demokracji.

Szczególnie widzieliśmy pułkownika Alerme, który, zarówno jako filozof, jak i wspaniały humorysta, wygłaszał wspaniały monolog na temat upadku armii republikańskiej, wiecznej niekompetencji Anglików, uporządkowanej i odważnej potęgi Niemców.

  • „Przegapimy jedną z największych szans w naszej historii” – powiedział flegmatycznie. Jakkolwiek głupi i samolubni by nie byli, Anglicy wyślą nam kilka dywizji. Nie będzie bardzo ciężki, ale i tak będzie najlepszy z tego, co mają. Zrobilibyśmy ich więźniami, co za pokój na stulecie!
  • Nigdy nie zapominajcie, powiedział ponownie, że Niemcy są jedynymi spadkobiercami zasad napoleońskich. To za jakiś czas wyjaśni ci wiele rzeczy. Nigdy nie byli w stanie wybaczyć sobie tego, że w 1914 roku pozwolili na narzucenie im wojny o stanowiska. Uwierz mi, nie zrobią tego ponownie, będą szukać wszędzie ofensywy i manewru, a my zobaczymy, co zobaczymy.

Tyle inteligencji pozostało bezużytecznej, że nie niosła nawet całego naszego przekonania. Ten godny podziwu żołnierz, prosty, smukły i zielony jak porucznik, nie był nawet uważany za godnego dowodzenia składem. Armia została przed nim pogardliwie zamknięta, aby odzyskać pułkowników rezerwy, profesorów i starych notariuszy z brzuszkami kościelnymi.

Jeszcze częściej odnalazłam moją ukochaną Je Suis Partout.


 

 

 


ROZDZIAŁ XII

Gazeta, która się nie poddaje

Widzieliśmy, jak nasz przywódca i założyciel Pierre Gaxotte w tygodniu, w którym wzmogła się ofensywa żydowsko-komunistyczna przeciwko nam, pakował swoje kufry przed wyjazdem do Indii. Jednak jego pierwszy krok zaprowadził go jedynie do Szwajcarii, gdzie zastanie go wypowiedzenie wojny. Status zdecydowanego reformatora i dochody szczęśliwego pisarza zapewniały mu całkowitą swobodę. Trzy dni później był już z nami. Opowiedział mi o swojej intymnej debacie, na peronie stacji nie wiem, w którym szwajcarskim kantonie, już bliski pożegnania się z pokojem, aby rzucić się w najstraszliwszą i najgłupszą walkę: „Co za chęć zawrócenia Odwróćmy się od tej Europy, od tego idiotyzmu! Ogłoszono, że mój pociąg jest opóźniony o godzinę. Gdyby było ich dwóch, nie sądzę, żebym wrócił. Jeśli wróciłem, to tylko z przyjaźni z wami, aby zastąpić w gazecie wszystkich, którzy wyjechali na wojnę”. Nie mógł w bardziej wzruszający sposób wymazać melancholijnych wątpliwości, które w nas wzbudził.

Gaxotte w najwyższym stopniu podzielał mój smutek i obrzydzenie. „Ci Anglicy są wstrętni” – powiedział mi kilka dni po powrocie w restauracji Lutetia, gdzie razem jedliśmy, „o wiele bardziej wstrętni niż Niemcy. Przynajmniej oni sami dokonują podbojów, ryzykując karkiem. Był szczególnie poruszony widokiem naszego starego mistrza Maurrasa, który sam brał udział w tych wybrykach wobec podziału Niemiec: „Poproś Daladiera, aby przejął politykę Richelieu! Co za kpina!”

Niestety, osiem dni później, pod nieopisanymi wpływami wyśmiewania i poniżenia, Gaxotte był jak wyemancypowany wielbiciel, który ponownie spotkał się ze swoim spowiednikiem, poinkaristą, zaniepokojonym koniecznością dostosowania się do zwyczajów i cywilizacyjnych obyczajów wojennych, obawiającym się znalezienia się w Je Suis Partout jak w burdelu lub nakrapianym okopie, zajęci zakrywaniem się respondentami lub wałem, potępiając najdrobniejszą, lekko żrącą cechę, najmniejsze przypomnienie naszego sceptycyzmu i naszej odmowy rzucenia nas w nogi, zastąpienia naszych zmobilizowanych, to wszystko mógł znać Sub-Hanotaux, akademików zajmujących się podnoszeniem dusz, agentów Komitetu Kuźni lub finansów Reynauda. Krótko mówiąc, Gaxotte przegrał dla naszej małej łódki, nie mając innego zamiaru, jak tylko osiąść na mieliźnie lub nawet dyskretnie zatopić.

Ale już teraz, zeskakując ze swojego już bezużytecznego miejsca do krytyki dramatycznej, Alain Laubreaux chwycił gazetę obiema pięściami.

Z nim nie ma dwuznaczności. Pochodząc z kilku grup opornych i radykałów z Tuluzy, którzy byli bardzo swobodni w swoich przekonaniach, nie musiał pozbywać się skrupułów ludzi prawicy takich jak my. Żadne resztki dogmatów go nie zawstydzały. Można powiedzieć, że zjednoczył się z nami instynktownie w 1936 roku, od chwili, gdy jego demokratyczni przyjaciele zaczęli agitować. W jego przypadku nie było najmniejszej debaty sumienia, ani jednego z tych absurdalnych uderzeń gorąca, do których prawie każdy z nas musiał się przyznać. Wieczorem 3 września raz na zawsze proroczo wyraził swoje życzenia: „Dla Francji pozostała tylko jedna nadzieja: krótka i katastrofalna wojna”. Nie chciał tolerować żadnego moralnego ani materialnego udziału, choćby nieznacznego, w tym haniebnym absurdzie. Mając zaledwie czterdzieści lat, wszędzie szczycił się bardzo swoją reformą wygody, uzyskaną dawniej w kolonii, w której się urodził, za „postępującą utratę wagi”, a która ogromnie kłóciła się z jego wyglądem. mężczyzna: „Mam czterech braci w tym gównie” – oznajmił – „jeden w czołgach, dwóch w lotnictwie i jeszcze jeden sierżant piechoty. To wystarczy dla rodziny. Zrobię wszystko, ale nikt mnie nie złapie. Całkowicie nienawidząc i gardząc tą wojną, odrzucając wszelkie sprzeczki, Laubreaux nie miał żadnych zastrzeżeń do pokoju. Był tam przy pierwszym strzale. Tak musiało pozostać, bez jednego niuansu, aż do ostatniego.

Wyobrażaliśmy sobie pacyfistów z drugiej wojny jako zamarzniętych kwakrów, starych niechlujnych socjalistów lub agitujących kretynów. Laubreaux był wolnopijącym, dźwięcznym, ba, olśniewającym pacyfistą! z dowcipem drżącym i zarazem zabawnym, werwą prawdziwego dziennikarza bojowego, którego cenzura zamiast krępować podnieca i który zadziwia nieustannymi wynalazkami. Z podwiniętymi rękawami, nagłaśniając w naszym warsztacie setki żrących i kolosalnych kalamburów, wprawiając w ruch olbrzymią masę powietrza, prowadził gazetę niczym dyrygent burzliwej symfonii. W jego rękach, które z niestrudzoną wirtuozerią rysowały i przewracały każdą stronę, sama typografia stała się narzędziem walki. Człowiek w doskonałym humorze, ale w nastroju politycznie wróżbowym, co czyni go najbardziej logicznym buntownikiem naszej grupy, nieomylnym barometrem katastrofy 1940 roku, której chmury gromadziły się nad naszymi głowami.

Równie spokojny i porywczy Laubreaux, nasz przyjaciel i starszy Charles Lesca, ochotnik z drugiej wojny, przystojny mężczyzna o ugruntowanej pozycji życiowej i w swoich przekonaniach, administrator, który został redaktorem naczelnym pod nieobecność Brasillacha, przyniósł nam bezcenna pomoc jej pogodnej godności, która bez najmniejszej niechęci opowiadała się za naszymi najniebezpieczniejszymi kłótniami, niosła wszędzie jej flegmatyczną pogardę dla nędznej przygody i korkowych marionetek, które toczyła.

Stratedzy, którzy kochają międzykontynentalne okrążenia, eksperci morscy i ekonomiczni z kwiecistymi uśmiechami zwycięskich postaci, odnaleźli u nas „lasciate ogni speranza”. Dla nas nasz pesymizm był dość osobliwą, ale bardzo solidną pociechą. Pośród oceanu głupoty i kłamstw ta przystań służyła nam nie tylko do wyładowania złości. Czuliśmy się jak strażnicy kawałka francuskiej mądrości, która pewnego dnia może stać się bezcenna. Przede wszystkim dlatego chcieliśmy utrzymać się na powierzchni pomimo tak wielu niezastąpionych nieobecnych, tak wielu wrogów i irytującej daremności naszych obecnych wysiłków. Co do reszty, znaliśmy nasze ścisłe obowiązki. Nikt nie musiał nas uczyć, że w obliczu uzbrojonego przeciwnika nie mamy już prawa odwracać ani jednego żołnierza od jego misji. Możemy się nawet pochwalić, że nalaliśmy ostrego toniku... To, że mimo wszystko istnieli w Paryżu bezlitosni obserwatorzy tak wielkiej niegodziwości, mężczyźni, którzy nie godzili się na haniebne i śmiercionośne kłamstwa, było dla wielu owłosionych ludzi nie tylko zemstą , ale najsilniejszą nadzieję.

Przetrwanie pacyfistycznej gazety pośród wojennego szaleństwa jest niewątpliwie tylko bardzo małym epizodem w porównaniu z wydarzeniami, które mogło zobaczyć 39 lub 40 osób. Ale dwóch mężczyzn, Alain Laubreaux i Charles Lesca, wykazało się uporem, przejrzystością i odwagą, których przykłady szybko można by policzyć we Francji w tamtych miesiącach. Ich zasługa była tym bardziej godna podziwu, że jeden, znany dziennikarz, znający cały Paryż, drugi bogaty, w średnim wieku, wolny od wszelkich powiązań i wszelkich ambicji politycznych, obaj realizujący zadanie pełne niebezpieczeństw, ale niemal anonimowy, zaryzykowali najgorsze z najdoskonalszym poświęceniem.

Wszystko w Je Suis Partout głosiło ukryte potępienie wojny i nieprawdopodobność zwycięskiego wyniku. Wyobrażaliśmy sobie cotygodniowe reprodukowanie pod tytułem „Słowa do medytacji” słów Daladiera, których cenzura oczywiście nie mogła zignorować: „Francuzi, mężczyźni i kobiety, prowadzimy tę wojnę, ponieważ została nam narzucona” i Dopiero przerażone prośby Gaxotte'a zmusiły nas do rezygnacji. Zbadaliśmy całą twórczość Giraudoux i przywieźliśmy te diamenty, których blask miał zawstydzić nowego zwiastuna wielkiej krucjaty. Sprawiliśmy, że nasze ulubione prawdy zostały wykrzyczane przez własnego arbitra ortodoksji wojny:

„Wiara, że ​​walka, którą musimy stoczyć, jest walką demokracji z tyranią, oznacza akceptację niebezpiecznego zamieszania” (Pełna władza).

„Każda kartka gazety to na ogół jedynie brudna, ale skromna zasłona narzucona na prawdę”. (Pełnomocnictwo).

„Judith: Krążą pogłoski, że Holofernesowi brakuje amunicji i że musi wykuwać swoją biżuterię na strzały”.

Joachim:...Plotka rzeczywiście krąży. Nawet my każemy mu uciekać. (Judyta).

Mściwa prasa z tyłu, w której akademicy rywalizowali z kundlami z trasy koncertowej o nagrodę za głupotę i nieprzyzwoitość, od pierwszego tygodnia namawiała nas do napisania antologii. Szkoda byłoby nie zebrać choć kilku próbek tej prozy, przewyższającej – jak przystało na taką wojnę – najznakomitsze dowcipy 1914 roku:

„Obok zwykłych bojowników stwórzmy armię wolnych ochotników, niezdolnych do długotrwałego wysiłku w okopach, na otwartej przestrzeni, ale zdolnych zebrać siły, zadać potężny cios i umrzeć.

„...Wystarczy jedno ramię, aby uruchomić dźwignię torpedową w samolocie, którego misją jest tak odległa, że ​​nie jest w stanie zabrać benzyny do ponownego użycia w zbiorniku.

„...pacjenci gruźlicy atakują sieć drutu kolczastego; pierwszy przecina nitkę lub dwie, drugi kolejną jedną lub dwie i tak dalej. Być może wszyscy napastnicy zginą, ale sieć zostanie odcięta.

„Stu „za” starych ludzi o jeszcze czujnych nogach i mocnych sercach może włamać się do bunkra i młodych żołnierzy, gdzie – jeśli bunkier okaże się nie do zdobycia – ocalą życie stu młodym żołnierzom, którzy podjęliby szturm z ich miejsce ".

Jakuba PERICARDA. (L’Intransigeant, 31 sierpnia 1939.)

„Francja nie będzie walczyć jak w przeszłości o wolności świata, ale o swoje własne. A jej wróg, tym razem, ma twarz, którą zna ze wszystkimi rysami, jakby chciała go lepiej przekląć: ten tragiczny sobowtór Charlota, który swoim wąsem i gestem przeganiania much wywoływał śmiech kin zanim sprawią, że zadrżą ze strachu”.

Rolanda DORGELESA.

„Pamiętam spotkanie z jednym z moich towarzyszy dowodzącym grupą artylerii w różowym kapeluszu i zielonych rękawiczkach. - "Co chcesz ? powiedział do mnie: Otrzymałem dla moich ludzi kolekcję dzianin o nieprawdopodobnych kształtach i kolorach; moi ludzie nie chcieli go używać, ponieważ bali się szyderstw swoich towarzyszy. Więc na przykład przyjąłem najbardziej groteskowy!” „I serdecznie uścisnąłem mu rękę”.

Generał MAURIN, były minister wojny.

(Paris-Soir, 7 października)

„Nie ma się co spieszyć: zwycięstwo jest pewne.”

Lucien LAMOUREUX. (Le Journal, 20 listopada)

„Od kilku dni Górna Alzacja nie milczy już; nasi obserwatorzy na brzegach Renu wymieniają strzały z karabinów z przeciwnikami. Bez wątpienia zwykłe odwrócenie uwagi.

(Le Petit Journal, 6 lutego)

„Czy Anglicy, gdy mówią o generale Gamelin, nie mówią: „Nasz Gamelin?” Czy nie powinniśmy też powiedzieć: „Nasz król Jerzy VI?”

Abel HERMANT, (Paryż-Midi, 8 marca)

„Podsumowując, sytuacja Finów pozostaje bardzo silna, a ich morale jest naprawdę nieporównywalne. Z pewnością pozostawieni samym sobie, w końcu ulegliby lawinie rosyjskich zwłok.

Edwarda Helseya. (Gazeta, 8 marca)

(Wyczerpany Finowie podpisali pokój cztery dni później.)

Czułe wyznanie: (Artykuł ten opublikowaliśmy pod tytułem: „Naprzód… arka!”)

„Bardzo często wstydzę się pozostać tutaj, w spokojnej Ameryce i nie znaleźć się z wami w okopach; nie po to, abym Ci pomagał – ostatnimi siłami, jakie mi pozostały – w walce, którą toczysz za nas, za każdego z nas. Ale jeśli nie jestem z wami fizycznie w okopach, jestem z wami, jak każdy szczerze myślący człowiek na świecie, jestem z wami moralnie. Ta wojna jest nasza, a wy toczycie ją w imieniu nas wszystkich”.

Chalon ASCH, pisarz żydowski.

(Les Nouvelles Littéraires z 10 lutego)

Inny głos rasy wybranej: Pan Jacques Hadamard, Żyd z instytutu, w Prawie do Życia, przez Żyda Bernarda Lecache:

„Każdy z nas czuje, każdy z nas wie, że obrona Francji i obrona Żydów to jedno i to samo”.

„Jeśli zbombarduje nasze miasta, Niemcy narażą się na straszliwe represje, które ułatwią od wewnątrz upadek Germanii. Nie boimy się niemieckiej ofensywy powietrznej. Wręcz przeciwnie."

Słuchanie — Paul LÉVY (14 października)

Wojna w koronce:

„Urocze modele nie nazywają się już Flirt, Namiętna Intymność, Paryski Kid itp., Ale raczej Maginot, Bombardier, Avant-postes, Tank i 155 Court.

„Fantastyczny projektant nazwał nawet koronkowy negliż Ziemią Niczyją. W obliczu zawoalowanej wrogości swoich klientów musiał zmienić nazwę tej sukni ślubnej „Pozwolenie na relaks”.

„Offensive łączy jedwabną bluzkę z nadrukiem i dość długą spódnicę z materiału w tym samym odcieniu. Krótka marynarka z nadrukowanymi jedwabnymi mankietami, maska ​​przeciwgazowa umieszczona w małej torbie wykonanej z tego samego zdobionego materiału.

(Le Cri de Paris, 5 listopada)

„Czy ubiór nie stanowi niewłaściwego przejawu? Czy jednak marynarka nie stwarza ryzyka, że ​​będzie sprawiała wrażenie porzucenia, a w skrócie krawieckiego defetyzmu?

„Dzięki temu prostemu szczegółowi widzimy, jak trudne wydarzenia utrudniają życie eleganckich mężczyzn”.

(Mecz, 25 kwietnia)

„Kolekcja wojenna” – mówimy, kontemplując z podziwem paryskie suknie, które nadal będą gościć w salonach naszych wielkich projektantów.

„Ale jest to wojna odważna i pewna siebie, w której trzeba umieć połączyć śmiałość z sukcesem i cierpliwość z nadzieją.

„Czarna sukienka z krepy jest ozdobiona haftem nabijanym stalowymi ćwiekami, przypominającym nocny alarm na Blies”.

(Tamże, 26 listopada)

Chcesz więcej? Oto nasi drodzy sojusznicy na wojnie:

„Do jednej z naszych służb pocztowych dotarła niedawno pierwsza wiadomość skierowana do jego rodziny od nowo przybyłego angielskiego żołnierza.

„Oto dokładnie przetłumaczony tekst: „To jest kraj Dobrego Pana. Można się upić za szylinga.

(Aux Listens, 21 października)

„W porcie na północy Francji specjalny korespondent „Evening News” odwiedził szpital wojskowy mieszczący się w kasynie. Pierwszymi mieszkańcami byli, jak nas zapewnia, angielscy żołnierze cierpiący na niestrawność wynikającą z nadmiernego rozkoszowania się kuchnią.

Jean OBERLE. (Le Journal, 25 października)

Na koniec, po stronie literatury pięknej:

„W tej wojnie Jean Cocteau nie będzie ani dziennikarzem, ani artylerzystą. On napisze. To jest misja pisarzy. Jeśli gest Péguy nie poszedł na marne, niech ci, którzy nie mogą umrzeć, chociaż podniosą pochodnię”.

Michel GEORGES-MICHEL. (Cri de Paris, 26 listopada)

„Kiedy doktor Goebbels pisał, kazał to pisać i rozgłaszał wszędzie, że życie Paryża dobiegło końca, znalazł kogoś, kto udzielił mu tej pięknej odpowiedzi: – „Pomimo trudności stokrotnie zwiększonych przez działania wojenne, Henry Bernstein otworzy w poniedziałek Théâtre des Ambassadeurs z nową komedią dramatyczną Elvire”.

Marcel ACHARD.

(Paris-Soir, 28 stycznia)

I na koniec ten bohater:

„Niektórzy powiedzą, że wystawianie mojej sztuki w tym czasie jest chełpliwe i bezczelne. Mówię, że to odwaga.

Jean COCTEAU w wywiadzie przeprowadzonym przez pannę Routier.

(Marianna, 21 lutego)

Złożyliśmy uroczyste przysięgi, które często musieliśmy odtwarzać w blankietach cenzury:

Jeśli zajdzie taka potrzeba, będziemy milczeć,

Nigdy nie będziemy kłamać.

Nie zapominajcie też nigdy o ogromnej serii zbrodni, które doprowadziły nas do tej wojny i o łajdakach pokrytych honorami, którzy musieli za nie odpowiadać, o tych zbrodniach, o których świadczyły kałuże krwi każde z nazwisk, Hornbach, Sierck, Blies, Warndta, o tej granicy, gdzie ani w drodze pojednania, ani za pomocą broni nasz opuszczony kraj nie był w stanie zaprowadzić pokoju.

11 listopada Laubreaux dał nam następujący nagłówek: „Hej, myślisz, że je mamy!” Rysunek naszego Ralpha Soupaulta, wielkiego twórcy obrazu francuskiego faszyzmu, przedstawiał poborowego i terytorialnego, byłego z Verdun, na grobie „biednego małego Paxa” urodzonego 11 listopada 1918 r., zamordowanego 11 listopada 1939 r. w przed Forbachem.

Robert Brasillach ze swojej alzackiej wioski przesłał nam wspaniałe i żywe proklamacje, „faszystowskie bardziej niż kiedykolwiek i cokolwiek się stanie”.

Żołnierze, do których mogliśmy dotrzeć, z entuzjazmem pożerali te strony, gdzie nie zapomnieliśmy o jednym z drani zasadzek, zysków i kłamstw, gdzie widzieliśmy specjalistów od „podnoszenia serc” z haczykowatymi nosami, gdzie kwitły ich brzuchy i nieustraszonych Tommies namalowali sami, tocząc wojnę z butelką w jednej ręce, a drugą na piersi rodowitego Francuza. Jeśli trzeba było pomieścić, zająć miejsce dwudziestu zmobilizowanych, jakąś konformistyczną prozę, w której nasze niebieskie ołówki ostrzyły się bezlitośnie, równowaga natychmiast wracała. Zaapelowaliśmy także do naszych przyjaciół w mundurach, na tyle, na ile pozwolili korespondenci wojenni, po pięć tysięcy franków za artykuł, oburzeni nieuczciwą konkurencją tych byłych kolegów po piętnastu centach dziennie, którzy nie mieli innego prawa, jak tylko milczeć i umierać. Najbardziej zagorzałym i najliczniejszym z naszych współpracowników w kolorze khaki był kochany brygadier Cousteau, który ciepło wniósł do naszych kolumn naiwny, szyderczy i porywczy głos prawdziwego żołnierza, którego nigdy nie przedstawi żaden cywil.

Właśnie ponownie przejrzałem ten dziwny zbiór z naszego roku 1939. Po potknięciach, niechęci, jakie towarzyszyły Monachium, nasza gazeta walczy pod ukłuciem wojny i mimo wszystko aparat cenzury odzyskał wspaniałą i agresywną wolność. Przyjmuje na siebie zaszczyt pełen niebezpieczeństwa, ponieważ sam w prasie, zupełnie sam, bez nawet nieśmiałego Towarzysza po swojej prawej lub lewej stronie, odmówił skrajnego „świętego związku”.

To suma wszystkich zarzutów. Zamyka krąg wokół narastających hańb i nierówności. Gdybyśmy chcieli, znaleźlibyśmy tam materiał na dużą książkę z naszymi najlepszymi artykułami, bez konieczności zmiany lub usunięcia po trzech latach ani słowa. Chciałbym poznać autorów z zimy 39-40, którzy dzisiaj byliby w stanie nas naśladować.


 

 


ROZDZIAŁ XIII

W POSZUKIWANIU WOJNY

Liga Wolnego Narodu Niemieckiego, w skład której wchodzi co najmniej pięciuset rabinów, dwudziestu pięciu deputowanych socjaldemokratycznych, pięćdziesięciu pisarzy i dwa tysiące żydowskich emigrantów, wydała właśnie za pośrednictwem swojego tajnego radia, gdzieś na Montparnasse, ultimatum skierowane do Hitlera. „Witam, Hitlerze, słyszysz mnie? Niemiecka Liga Ludowa skazał cię na śmierć. Dajemy wam pięć dni na zwrócenie Niemiec ich narodowi i zakończenie wojny. Jeśli się poddasz, opuścisz Niemcy żywy. W przeciwnym razie zostaniesz zabity po upływie naszego limitu czasu.

Na Place de la Concorde dzielni żołnierze angielscy paradowali przy dźwiękach Lambeth Walk. W Waszyngtonie pan de Saint-Quentin, ambasador Francji, właśnie oświadczył przed Krajową Radą „Apelu Unii Palestyny”, że jednym z zasadniczych celów wojennych aliantów było przywrócenie wolności Żydów. Na „Światowych Targach” w Nowym Jorku najgorętszą grą jest alarm powietrzny w stylu starej Europy, z syrenami, gasnącymi światłami, pędem do schronów, ostrzałami artyleryjskimi, bombowcami pojawiającymi się w przerażającej katastrofie.

W Angers Polska triumfalnie odradza się. Wszystkie jego ministerstwa zostały całkowicie zreformowane. Jej przywódca, niestrudzony Sikorski, który między Poznaniem a Warszawą przyzwyczaił się do długich wędrówek, spala dziennie sto litrów benzyny na drogach wzdłuż brzegów Loary i Paris-Soir, aby uczcić te wielkie wyczyny. : „Generał Sikorski prowadzi wojnę ruchową”.

Na Polach Elizejskich Żydzi, władcy tej ziemi, zakończyli swój podbój. Niemiecki stał się językiem urzędowym 8. dzielnicy.

Wszystkie lesbijki w Paryżu noszą czapki i kurtki w Automotive Health Service. Pod tym ciemnoniebieskim mundurkiem pani Paul Reynaud jest urocza, a na lewym rękawie ma złoty warkocz.

Podczas oblężenia w 1870 r. brygada wynalazców była zdecydowana wypędzić Prusów, spuszczając na nich armię wściekłych psów. Pan de Kerillis, z niecierpliwością czekając na tę wojnę bez trupów, wzywa pana Daladiera do zbudowania jednostek zdolnych przewieźć pięćset kilometrów, samolotów do przewożenia tysiąca żołnierzy, pięciostutonowych czołgów uzbrojonych w dwadzieścia ciężkich dział i zdolnych do zmiażdżyć „jak ziarna kawy” betonowe schrony linii Zygfryda.

Francuska Partia Komunistyczna została rozwiązana przy fanfarach. Ale agenci czerwonych krwinek, ostrożnie wycofani z frontu, sabotują tam przemysł wojenny za sto pięćdziesiąt franków dziennie. Marcel Cachin nadal zasiada w Senacie, a w Izbie głosuje sześćdziesięciu deputowanych z Moskwy. Pan Maurice Thorez, skazany dezerter, odwiedził naszych przyjaciół w Londynie i udzielił wywiadu stalinowskiej gazecie Daily Worker.

Cóż za niewyczerpana pożywka dla polemisty! Ale jaki sens ma drapanie pióra, kiedy potrzebna jest pochodnia i gilotyna?

Podczas swojego pierwszego urlopu mój przyjaciel Brasillach umówił się ze mną na spotkanie w Deux-Magots. Widząc nas ponownie, w mundurze i berecie fortu, na środku kawiarni, tym samym głosem, w nienagannej zgodzie, naszym pierwszym słowem było: „Co za bzdury!”

Bez względu na to, jak bardzo byliśmy rozczarowani, nadal pokładaliśmy zbyt duże zasługi w stosunku do reżimu. Chcieliśmy założyć, że wojna natchnie go przynajmniej odrobiną przyzwoitości. Wręcz przeciwnie, znalazł w nim nowe zabezpieczenie, dzięki któremu mógł zaprezentować się bardziej cynicznie niż kiedykolwiek.

Wszystkie wojny stulecia rozpętały najniższy despotyzm, otworzyły śluzy dla całkowitej głupoty. Poszedłem na kolację z Sordetem do Henri Béraud, który powiedział nam: „W drugim przypadku od 1915 roku mieliśmy wrażenie, że inteligencja stała się zbrodnią”. Ta wojna, zrodzona z bezprecedensowej głupoty, musiała wynieść na szczyt arbitralność, stereotypy i kretynizm.

Dwa razy dziennie, przy policyjnej punktualności, Dowództwo Generalne parafowało „status nicości”: „Na całym froncie nie ma nic do meldowania”. Nienaruszalność linii ufortyfikowanych była jednomyślnie przyjęta: „Jedyny zakątek, w którym mamy pewność, że nic się nie stanie, znajduje się na granicy Francji, gdzie stoją naprzeciw siebie dwie największe armie świata. twarzą w twarz”. Wielcy stratedzy nie byli poruszeni tak mało. Chętnie uśmiechali się do tego paradoksu i zapewniali, że trzeba się przyzwyczaić do wyobrażenia sobie wojny bezprecedensowej. Nie zadali sobie trudu, aby odkryć ekscytujące dywersje po stronie Turcji, Syrii, której armia w ich ustach rosła z tygodnia na tydzień. Kiwali głowami ciężko planami niczym Cyrus i Aleksander, kreśląc zwinnym palcem po mapie wszystkie pustynie Wschodu. Albo wybitni panowie, absolwenci nauk politycznych, ogłosili: „Wojna zostanie wygrana w Mosulu i toczy się w Nowym Jorku. Roosevelt uchyla ustawę o neutralności. To jest ważniejsze niż pojmanie miliona więźniów”.

Tymczasem całe życie, fabryki, armie, floty, parlamenty, niezachwiane uchwały dwóch ogromnych imperiów, ich miliony żołnierzy, ich miliardy pochłaniane każdego dnia, zaowocowały patrolami piętnastu ludzi pełzającymi między dwoma krzakami nie brać niemieckiego piechoty. Mówiono nawet, że Gamelin dla zabicia czasu przepisywał ręcznie szczegóły tych wypraw. Wszelka fantasmagoria geograficzna, dyplomatyczna, stalowa i naftowa niczego by nie zmieniła, i nie bardziej w Wielkanoc czterdziestego roku, jak w Trójcę Świętą w czterdziestym trzecim roku.

Biję się rozpaczliwie w głowę przed tym dowodem. Wezwałem na świadków sprzedawcę wyrobów tytoniowych, konduktora autobusu, który patrzył na mnie z tą bydlęcą uwagą, jaką przyjmują ludzie, próbując dostosować zarodek rozumowania w mózgu. Otrzymałem list od dwóch szczęśliwych ludzi, pierwszego w tym roku, list dwóch przyjaciół z Lyonu wyruszających ramię w ramię do Syrii, poruczników tej samej kompanii algierskich strzelców. Naprawdę nie byłem pewien, gdzie mogliby spotkać „hordy Hitlera”, o których mi opowiadali. Ale ich trzydzieści wersów rozbrzmiewało kopaniem mułów, brzękiem misek, krzykami Arbisa, dźwiękami trąbek na błękitnym niebie, z całą radością wojskowego odlotu, który odwrócił się plecami do fatalnych okopów Wschodu. Przez trzy dni szalałam z zazdrości.

Odwiedził mnie jeden z moich najdroższych kolegów ze studiów artystycznych, który wstąpił do wojska zupełnie przez przypadek, po latach manii muzycznej, literackiej i dyletantyzmu na oczach Rembrandta i Cézanne’a. Nie mogliśmy sobie wyobrazić ducha, który w mundurze pozostałby bardziej samodzielny i odważniejszy, a przy tym bardzo błyskotliwy i niezwykle pracowity w swoim fachu, będąc od lat jednym z najcenniejszych współpracowników Ministerstwa Wojny na rzecz pojazdów opancerzonych. Przyniósł mi najwybitniejsze i autorytatywne reakcje armii po niszczycielskim nokaucie Polski. Wielcy mistrzowie francuskich czołgów nie byli w najmniejszym stopniu zaniepokojeni. Najwyraźniej walczył tam batalion naszych maszyn. Eksperyment był rozstrzygający i potwierdził wszystkie przewidywania. Nasze czołgi właśnie dokonały masakry przeciętnego niemieckiego pancerza. Nadal nie umieściliśmy naszych najlepszych modeli w Internecie. Krótko mówiąc, było to techniczne zwycięstwo Francji. Reszta zajęła drugie miejsce.

Ciekawostką w naszym przypadku, zdaniem władz wojskowych, było to, że musieliśmy wypowiedzieć wojnę, aby w końcu zacząć się do niej przygotowywać. Ale poza tym nie było to istotne, ponieważ na wysokich stanowiskach szacowano, że wojna ta będzie trwała około dziesięciu lat. Nie rozpoczęliśmy go przed 1942 rokiem. Nie mogliśmy go nie wygrać.

Rozważaliśmy też z czułością w sztabach tę obawę przed lotnictwem niemieckim, która towarzyszyła nam w pierwszych dniach, kiedy baliśmy się, dobry żart, że przyjdą niemieckie bombowce i ostrzelą nasze pociągi. Chyba wykoleiła nas literatura Paris-Soir!

Byłem bardziej niż zakłopotany, żeby nie powiedzieć przerażony tymi rewelacjami. Jak patrioci mogą przy tym spokoju polegać na czasie, aby znaleźć wyjście z naszej pułapki na myszy, aby z tą pewnością udzielić nam inicjatywy na czas nieokreślony, aby w tym momencie zapomnieć w swoich zawodowych butach, dla których wojna jest czasem wyborów, takim jak długiej podróży dla marynarza, do jakiej śmiertelnej katastrofy doprowadzi niekończący się konflikt kraj już w trzech czwartych wyczerpany krwią, złotem i duszą, który stan wojowniczego przymusu właśnie cofnął w ciągu trzech miesięcy pod panowaniem kontrolę nad najgłupszymi przestępcami, najbardziej podłymi złoczyńcami?

Co by powiedzieli, gdyby przypadkiem ponownie przeczytali Joffre’a: „Pasywna obrona niezawodnie prowadzi do porażki”?

Ale na każdym kroku widziałem także dwóch naszych najbliższych zmobilizowanych członków Je Suis Partout: naszego nowego sekretarza redakcji, podporucznika Henriego Poulaina, złośliwego Normana, buntownika dobrej klasy, szczęśliwie przeniesionego do dwudziestosiedmioletniego stażu wiek w deportacji paryskich przedmieść poprzez tajemnicę przydziałów, nie podejmując w tym celu najmniejszego kroku; nasz przyjaciel kapitan Henri Lebre, były kirasjer piechoty i wspaniały bohater Wielkiej Wojny, za to ofiarowuje cenzorowi trzy liście kapusty w miejsce Senlisa. Najmłodszy i weteran każdego dnia dodawali coś do prawdziwego obrazu narodu pod bronią.

Trzeba było usłyszeć Lebre, kiedy naszkicowałem słabą odpowiedź:

- Rozśmieszasz mnie, mój biedny staruszku, ze swoją „armią francuską”. Nie ma już armii, nic. Wszystko jest opróżnione, jaja i mózgi, jak suchy orzech włoski. Jak mówi Lambreaux: symbolem jest nazwa Gamelin, skrót od miski. Ach! Nie dam ci piętnastu dni, kiedy cię odzyskają!

Nie chciałam jednak całkowicie się poddać. Nie miałem złudzeń co do głupot, złego zarządzania, jakie szykują mi koszary, znałem aż za dobrze historię ostatniej wojny, generałów pogrążonych w samozadowoleniu lub spanikowanych, skamieniałych lub zamroczonych, pozbawionych pomysłów bo miały charakter, z brązu za uprzedzenia, rutynę, odwrotny skutek, z wosku przed politykami; sztaby, mozolnie uczące się od Niemców walki, zawsze przez nich wyprzedzane, hańby podjadania, Artois, Wogezów, Szampanii z 1917 r., podjęły się wyniszczania wroga i wykrwawiania kraju do sucha przez czterdzieści lat; krzepcy ludzie sześćdziesiątcy z trzema lub pięcioma gwiazdkami, stalowymi oczami, imperatywnymi wąsami, przekonaniami katolickimi, ukryci dziesięć kilometrów od drutu kolczastego, skąd telefonicznie wysyłali swoje dywizje na rzeź; przystojni młodzieńcy, młodzi mężowie, ojcowie, mali, tępi i szczerzy chłopi poborowi, wielcy galijscy winiarze z długimi bachantkami, o głębokich i omszałych skrzyniach, poeci, zrezygnowani Bretończycy, radośni południowcy, szlachetni i poważni Marokańczycy, Bambaras z dziecięcym śmiechem, wszyscy stają się trupami wykręconymi, wypatroszonymi, rozdartymi, poćwiartowanymi, wykastrowanymi, zmiażdżonymi na papkę, wysuszonymi i zwiniętymi w złom, gnijącymi w błocie za nic, dziesięć razy, sto razy za nic, bo że kilku starcom, którzy trzymali w swoich rękach swoją śmierć i życie, nie miało wyobraźni i nie znało się na swojej pracy.

Chciałem jednak pozostać uparcie przekonany o naszych możliwościach militarnych. Mimo wszystko odnieśliśmy zwycięstwo. Wierzyłem, jak mówiłem, w wielkość zawodu zbrojnego. Bardzo chciałem, żeby zrodziła mądrość i naukę. Widziałem aż nazbyt wyraźnie, że Gamelin z pustymi, glinianymi oczami i żałośnie przyćmionym spojrzeniem głowy biura, że ​​jego generałowie stukali obcasami przed Herriotsem, Sarrautsem, Paulem-Boncoursem, Chautempsem, Blumsem, kiedy byli a nie bezpodstawne wpychanie się w szuflady, za pomocą politycznego żartu, który wiele mówił o jakości ich inteligencji. Jednak uparcie obserwowałem, poza niespójnymi i wadliwymi gwiazdami, hierarchię wojskową wypełnioną tajemniczymi i energicznymi umiejętnościami, które stanowiły kręgosłup i mózg armii.

Czytałem tę zdumiewającą kronikę z „Le Temps”, gdzie powiedziano nam, że podczas kampanii polskiej na naszym froncie nie można podejmować żadnych działań, ponieważ pod koniec września nasza ciężka artyleria była ledwo na miejscu. Tak więc, po dwunastu miesiącach ciągłej gotowości, sześciu miesiącach półmobilizacji i tygodniach spędzonych z palcem na spuście, na Linii Maginota wciąż brakowało ciężkiej artylerii, głównej broni ufortyfikowanych frontów. Umieszczenie go na właściwym miejscu zajęło trzydzieści dni wojny. Cóż za przyznanie się do rutyny i nieuleczalnej ciężkości! Ale od czasu Monachium, jak już powiedziałem, propaganda na temat majestatycznego zbrojenia Francji dudniła w bęben, a nacjonaliści nie mogli powstrzymać się od wsłuchania się w nią ze współczuciem, ponieważ schlebiało to ich dumie. Długi odpoczynek pozostawiony nam przez wroga jeszcze bardziej wzmocnił nasze nadzieje. Nie mogliśmy nie użyć go do nadmiernego uzbrojenia się, nadmiernego zbroi.

Pierwsi wyjeżdżający z frontu opisywali nam luksus bunkrów, pól minowych, podwójnych, potrójnych rowów przeciwczołgowych z działami, kazamatami flankującymi, armatami we wszystkich kierunkach: „To linia Maginota ciągnąca się do Morza Północnego, a lepiej , bardziej nowoczesny."

Krótko mówiąc, wojna wydawała się prawie tak samo niemożliwa do przegrania, jak wygrania. Z całym sumieniem chciałem, żeby nasi dowódcy wojskowi otrzymali sześciomiesięczne uznanie.

  • Dowódcy wojskowi, kapitan Lebre, ryczeli. Ale gdzie je zdobyć?
  • Dajmy im sześć miesięcy na sprawdzenie, czy mają pomysł.
  • Ach! To widać od dawna.

Trzymałem się najlepiej jak mogłem.

Wojna zniszczyła moją pracę, zniszczyła moje zasoby, zniszczyła moje ostatnie nadzieje polityczne. Miało to także zmusić mnie do pogrążenia się w bezgranicznej nudzie, pomiędzy drzemką a ślinieniem się starców. Jedynym ratunkiem od tej chwili było życie na świeżym powietrzu i wielka wesołość obozów.

Już od tygodni najbardziej przestraszone dziewczynki rezygnowały z noszenia masek gazowych. Widzieliśmy go tylko rzuconego za kilkoma starszymi ludźmi na skraju grobu.

Armata ryczała każdego dnia. Ludzie truchtali, nie zatrzymując się ani chwili, ani chwili myśli na temat tego fantastycznego zjawiska, armaty na Paryż. Ta wojna oswoiła nawet ten uroczysty i głęboki gong niczym najwspanialsze głosy natury. Armata wystrzeliła majestatycznie w hermetycznej mżawce w kierunku jakiegoś niedostępnego i drwiącego wroga, armata punktualna, poważnie szydercza, jak strzały starożytnego Lefaucheux we mgle polowego poranka.

Sprawa fińska nagle ożywiła zły film wojny demokracji. Natychmiast mieszkańcy Monachium obudzili się wściekle wojowniczy. W końcu uznaliśmy sprawiedliwą wojnę przeciwko Sowietom. Była to uczciwa zasada, wokół której, przyznajmy, błądziliśmy obficie. Nie ma nic bardziej smutnego i naiwnie burleskowego, gdy dwa lata później wiemy, w jakim stanie się znaleźliśmy, niż wszystkie nasze artykuły podżegające do żądania samolotów do Mannerheima, wypłynięcia „dwóch największych flot świata”, zgromadzenia armii antymoskiewskiej. W końcu wróg popełnił opatrznościowy błąd oczekiwany od trzech miesięcy! Hitlerowi nie udało się odwieść brutalnego Stalina. Nasi stratedzy utrzymywali swój niewidzialny front lądowy. Hej, co! nasze osiemdziesiąt dywizji, które właśnie utrzymały linie Francji, ta drobnostka, ta robota wartowników, nie ruszyły jeszcze, aby odnieść zwycięstwo na dalekiej północy i rozbijając w proch od Leningradu po Ren pięćset dywizji niemiecko-rosyjskich, zdobywają Zygfryda Stellung od tyłu?

Mówiono, że w tej wojnie tyfus zastąpi ostra głupota i że jego zarażenie nie oszczędzi nikogo. Nadeszła nasza kolej, by pobawić się w strażnika naszymi słomianymi szablami.

Osiem dni później nowa kampania przyjęła niezbędną formę; epicki w Finlandii, bitwy językowe w domu. Jeśli faszystowsko-pacyfiści nagle zapłonęli wojennym zapałem, podżegający do wojny demokraci poczuli nie mniej nagłe zimno. Klan moskiewski, który nigdy się nie rozbroił, w obliczu niebezpieczeństwa, ramię w ramię, zreformował się całkowicie. Armaty Le Creusot przeciwko armii czerwonej? Cóż za lekkość! Co za zbrodnia! Nie, tak by nie było. Nie mogliśmy odwrócić uwagi ani jednego rewolweru od naszej obrony narodowej. Co więcej, ta fińska kampania była kolejnym zamachem stanu dokonanym przez Hitlera. Potwór chciał o nim zapomnieć, odwrócić naszą uwagę. Wspaniała Armia Czerwona, tak sławna i tak bardzo żałowana, została uderzona przez garstkę narciarzy, epizod był nieistotny. Stało się tak dlatego, że skierowała wszystkie swoje siły przeciwko Hitlerowi. W moskiewskich szczypcach Hitler drżał coraz bardziej. Czy Stalin naprawdę poniósł porażkę? Dobrze, ale to był nowy powód do nadziei. Nie odważyłby się z tak słabnącą armią pójść za Hitlerem na wojnę. Przede wszystkim niech niebo chroni nas przed zniszczeniem czegokolwiek! Na tym delikatnym kroku nasza życzliwość wobec Kremla była bardziej obowiązkowa niż kiedykolwiek. Nasze uśmiechy przywróciły płomień batalionom Woroszyłowa.

Jednomyślna dyplomacja francuska nie uważała inaczej. Więc wszystko zostało powiedziane. Po raz pierwszy od lat zaatakowany mały lud stawił zwycięski opór. Ale potężne sprzymierzone imperia, obrońcy prawa i wolności, mające wielkie podstawy wojenne, nie wysłałyby nawet kaprala na pomoc.

Nie można pełniej stracić twarzy, pełniej przyznać się do swojej niemocy. A za kilka tygodni będzie jeszcze gorzej, jeśli Finlandia nie ustąpi, jeśli nie podtrzyma swojego stanowiska. Cóż za wstyd, ci robale ze swoim Mannerheimem i swoim bohaterstwem! Cóż za niecierpliwe życzenia musieli mieć Quai d'Orsay, aby ich natychmiast zmiażdżyć!

Godny koniec absurdalnego systemu: tak się złożyło, że ZSRR był obecnym prezydentem Ligi Narodów. Trzeba było go wykluczyć chórem szlochów. Ostatnim „Tu quoque” Bractwo Genewskie boleśnie zamknęło swoje drzwi. Nie mieliśmy już o tym słyszeć.

Ale tak naprawdę chodziło o Finlandię, blokadę i zmobilizowanie pięciu milionów, i wojnę, od której wciąż nie wiedzieliśmy, od czego zacząć, zwycięstwo i pokój! Francja właśnie znalazła zaniepokojenie jego rozmiarem.

Poprzedniej wiosny wraz z większością moich towarzyszy przeczytałem ponownie książkę o Wojnie żydowskiej, zwyczajną kompilację, jaką zdarzało się nam pół tuzina tygodniowo, ale wyróżniającą się pompatyczną dedykacją dla Gaxotte i I Am Everywhere. Przygotowywałem się do odwdzięczenia się krótkim raportem. Pujo, który widział książkę w moich rękach, odradził mi: „To dzieło niemieckiego agenta. Jestem pewien." Aby nie niepokoić Action Française, La Guerre Juive zostało usunięte.

Zapomniałem nawet nazwisko jego autora, kiedy gazety ujawniły, że niejaki Ferdonnet, dziennikarz antysemicki, był jednym z francuskich spikerów w Radiu Stuttgart, jednym z gości o szorstkim głosie i dość wulgarnych dowcipach. , ale prawdopodobnie dobrze dobrany, ponieważ dziesięć milionów Francuzów smakowało go trzy lub cztery razy dziennie. Następnego dnia wojna miała wreszcie w naszym kraju swojego popularnego bohatera.

Jedyne, czego brakowało szacownemu Ferdonnetowi, to patronat Maurice'a Pujo. Ten ostatni z radością dobrego detektywa, zadowolonego swoim talentem, pospieszył z rewelacjami: „Znałem dobrze Ferdonneta. Często go otrzymywałem w swoim biurze. Był szorstkim chłopcem. W końcu dowiedziałem się, że pracuje dla Niemiec. Ale naprawdę nie pomyślałbym, że ma zadatki na wielkiego zdrajcę.

Kilka tygodni później Sieur de Kerillis triumfalnie przejął tę aktualną prozę. Nazistowska kampania Je Suis Partout i Action Française wznowiła się pełną parą.

Mistrz najbardziej mało znanego dziennikarstwa został awansowany do rangi wielkiego bankiera niemieckiej propagandy. Stał się mózgiem gigantycznej sieci szpiegostwa i spisku. Sam marszałek Pétain wpadł w swoje sieci. Dom Ferdonnetów i dom Je Suis Partout, blisko współpracując, przyczyniły się do hitleryzacji kraju.

Podział Niemiec w jednym obozie, powieść Ferdonneta na drugim krańcu: opinia Francji w czasie wojny była dobrze ukształtowana.

Z pewnością byli wśród nas „naziści”, jeśli bycie nazistą oznaczało nienawiść do żydowskiego wroga, brzydzenie się tą niespójną wojną, która może nam tylko zaszkodzić, rozpaczliwe wołanie w głębi serca o pokój, krótko mówiąc, myślenie i kierować się wyłącznie najwyższym interesem ojczyzny. Ale nasza frankofilia mogła wydawać się obrzydliwa i groźna jedynie w oczach międzynarodowych gangów, których narzędziem był Kerillis.

Pretekst służył jako podwójna dywersja w czasie, gdy trzeba było znaleźć na prawicy odpowiednika dla nielicznych komunistów, których ministerstwo wydawało się ścigać, i gdy sprawa Finlandii poruszała głowy. Kerillis dodał swoją własną mitomanię, szalone wydzieliny tego, co służyło mu za mózg, histeryczny szał, do którego wpędzały go same nasze imiona.

Wszystko to było zatem całkiem logiczne, a jednocześnie ekstrawagancko głupie, ponieważ Maurras uważał się za agenta Niemiec; okropnej hańby, gdyż lojalni żołnierze znaleźli się w środku wojny oskarżeni o wywiad z wrogiem.

Po okrutnych omówieniach Kerillis przybił Maurrasa, Brasillacha, Cousteau i mnie pod pręgierz swojej epoki.

Musiałem odpowiedzieć w swoim imieniu, w imieniu mojego żołnierza i niemych przyjaciół, na mocy rozkazu. Łatwa odpowiedź. Kerillis wymachiwał w aktach i nie bez powodu trzema reklamami książki Ferdonneta za 1350 franków, opublikowanej w Je Suis Partout w tym samym czasie co w trzech innych tygodnikach, o których nic nie wspomniał, plus ciąg cytatów z naszej prozy , uzbrojony i z grubsza obcięty nożyczkami. Cousteau stał się w ten sposób winny tego, że zażądał zerwania stosunków francusko-amerykańskich dla żartu, w którym w związku z aneksją przez Stany Zjednoczone dwóch wysepek na Pacyfiku zapytał, czy nie byłoby stosowne mobilizować powszechne sumienie przeciwko obu panom Roosevelta i Mussoliniego. Kerillis przedstawił mocny argument przeciwko sobie w raporcie na temat Alzacji, w którym zażądałem natychmiastowego uwięzienia agentów Elz, których właśnie aresztował Daladier.

Poczułem gorzko, bo zbyt często tego doświadczałem, bezużyteczność tych zaprzeczeń, tego składania tekstów, które nigdy nie wymazały kłamstwa, nie nawróciły wroga ani nie zakończyły kłótni. Nie kłóciliśmy się z nędznym szaleńcem, tak jadowitym, niebezpiecznym i sprzedanym, że kazałem go zabić jak należy. Dla Kerillisa, przy rozsądnej polityce, sprawa powinna była zostać zlikwidowana już dawno temu. To, że ten zdegenerowany, wulgarnie opłacany robotnik mógł stać się swego rodzaju postacią historyczną, już samo to wystarczyło, aby ocenić epokę i kraj.

Przynajmniej moja kontrofensywa przywróciła mi przyjemność z walki. Tyle zostało pobrane ze śledziony. Oddałem się temu z przyjemnością.

Ale kiedy walczyłem w moich kolumnach, zagroziło nam przerażające wydarzenie. Gaxotte, choć przez kilka tygodni niechętnie nas śledził, ale mimo wszystko zachował dla nas swój podpis, dawał coraz bardziej żałosne oznaki konsternacji i strachu. Nasza zieleń wciągnęła go w prawdziwy trans. Ten, który tak gwałtownie wzruszył ramionami przed słynnymi Niemcami Maurrasa, on z kolei przyczynił się do podziału. Piętnaście dni wcześniej zadręczył nas artykułem o alibi, reklamą kajdan Reynauda, ​​który zrobił niehonorową plamę w naszej gazecie. Wrzask Kerillisa wprawił go w panikę. Nie mógł już dłużej ukrywać strachu przed kontaktem z opornymi ludźmi, tak skompromitowanymi jak my. Wyraźnie mówił o zawieszeniu współpracy.

Jednak wrzawa Kerillisa w niemal nieoczekiwany sposób zamieniła się w jego krótki wstyd. Wstrętny chrabąszcz początkowo wykazał ogromny pośpiech. Wezwał ministrów i ustanowił organy, aby natychmiast wysłuchały jego potępień i podjęły działania, zaaresztowały, przeszukały i osądziły. Od tego zależały losy kraju. Jednak Komisja Spraw Zagranicznych Izby Reprezentantów, pod pewnym wpływem, poprosiła go o wyjaśnienie tej kwestii. Sprawa natychmiast stała się mniej pilna. Osoby zdemaskowane przez pana de Kerillisa, groźni przestępcy, zdrajcy swojego kraju w środku wojny, mogli jednak uciekać jeszcze przez jakiś czas. Pan de Kerillis odrzucił oficjalne zaproszenie. Wyjaśnił to dopiero na posiedzeniu publicznym.

Ale parlament właśnie rozpoczął sesję. Złożono wnioski o aresztowanie. Kerillis nie mogła już dalej uciekać. Na korytarzach panowało wielkie zamieszanie, gdy pan Filipik na kilka dni przed sesją rzucił podejrzenia na około pięćdziesięciu swoich kolegów. W ten sposób Kerillis popełnił poważny błąd, naruszając w poważnym punkcie braterstwo wybieranych urzędników. Mniej podli z nich niewątpliwie również odczuli nieprzyzwoitość takiej debaty, Parlament wezwał za taką bzdurę, podczas gdy kraj walczył. Pomimo pocieszającej obecności Maurice'a de Rothschilda, który wsparty na krawędzi swojej loży, namiętnie chłonął jego słowa, mikrocefalista Neuilly'ego był żałosny, blady, konwulsyjny, narzekał ostrym głosem, wytrącony z równowagi przez ironiczną salę obrad , poddając się, ukrywając swoje słynne dokumenty, prawie przepraszając, zanim uciekł w przebraniu dwóch lub trzech naszych wiernych przyjaciół, Tixier-Vignancour, Philippe Henriot. Stary sekciarz, dobrze zakotwiczony w lożach, zostałby uratowany najlepiej, jak mógł. Ale nie było boi ani tyczek dla Kerillisa, haniebnego „praworęcznego”, urzędniczego majsterkowicza do drobnych prac, którego wypuszczano, gdy tylko się potknął.

Prasa, łącznie z gazetami takimi jak Kandyd, mogła pozwolić temu złemu maniakowi bez słowa opisać pisarza takiego jak Maurras jako sługę wroga ukrywającego się „pod antyhitlerowską werbalną fasadą”. Jednak w obliczu upadku ojca kilka gazet zdobyło się na odwagę i umieściło na nim transparenty. Sam Le Temps poświęcił mu franciszkański apolog na wieży, trochę zawoalowany, ale psotny.

Następnego dnia nasz numer Je Suis Partout musiał zostać ukończony ze względu na cenzurę. Od kilku dni, klasa po klasie, „niebieskie zeszyty” zmierzały do ​​koszar. Nie można było dłużej zwlekać z moją koleją. Szkoda! zaczęliśmy się dobrze bawić. Ale znowu musieliśmy zakasać rękawy. To była wspaniała noc pracy w drukarni Action Française, niektóre z tych godzin, które dla osób w naszym zawodzie są pełnią życia. Alain Laubreaux, naprzeciwko mnie, przy tym samym chwiejnym i braterskim stole, również układał strony. O świcie Maurras schodząc po kręconych schodach podszedł do nas i nalał nam butelkę złocistego wina z Tavel: „To wielka przysługa. Jest zarezerwowany dla żołnierzy. Ale walczyłeś dobrze.

Z zakończeniem egzemplarzy postanowiliśmy mocno poczekać na robotników, którzy mieli z nami redagować naszą gazetę.

Około południa, kiedy kończyłem poprawiać swoje korekty, zadzwoniła moja żona i powiedziała mi, że właśnie otrzymałem rozkaz wycofania: Rzymianie, 144. skład piechoty . Pracowałem nad tym zadaniem bez przerwy przez dwadzieścia sześć godzin. Skończyłem punktualnie, zachwycony wiadomością.

Ale to nie był jeszcze koniec moich kłopotów. W Action Française, którą tworzyłem przez cztery miesiące prawie sam, Maurice Pujo, pomimo wszystkich moich ostrzeżeń, naturalnie zapomniał zapewnić mi zastępstwo. Znalazłem się zupełnie sam w ogromnej i melancholijnej redakcji Boccadora. Jedyne, co musiałem zrobić, to sam zrezygnować. Tej nocy nie pozwolono mi jeszcze iść spać. Moje ostatnie dwie noce jako cywila spędziłem na przenoszeniu ołowiu i wysyłek; a kiedy wszystko było już gotowe, z butami górskimi zasznurowanymi i plecakiem związanym w szaleńczym pośpiechu, usiadłem w domu przy swoim stole, aby napisać nekrolog nieszczęsnego Luciena Dubecha, który właśnie zmarł, męczennika zawodu, samotnika, bez grosza, po dwudziestu latach talentu, ducha i upartej pracy. W końcu odłożyłem długopis, żeby zabezpieczyć chleb. Pośpiesznie objąłem żonę, energiczną i wierną towarzyszkę wszystkich moich myśli, którą zostawiłem w Paryżu, zupełnie samą w obliczu wielu perypetii.

Kilka godzin wcześniej Gaxotte właśnie zakończył swoją zdradę. Wycofał się z naszej współpracy, wypierając się innych bojowników w szczytowym momencie swojej próby i odcinając głowę naszej gazecie.


 

[1] istniały w Europie, ze względu na ludzi, glebę, klimat i historię, państwa wasalne i państwa suzerenskie. Nigdy byśmy niczego nie zmienili. Miałem nadzieję, że po tej wojnie będzie to jeszcze jaśniejsze.

Przez lata wokół tej naturalnej hierarchii panowała straszliwa hipokryzja. Wynik pojawił się na naszych oczach. Mieliśmy bardzo przeciętnych wasali. Ale my, Anglicy i Francuzi, byliśmy jeszcze gorszymi władcami. Obdarowaliśmy naszych poddanych, Czechy, Serbię, Polskę wbrew wszelkiemu rozsądkowi i wszelkiej sprawiedliwości. Te podludy, które dzięki naszym koncepcjom prawnym istniały zaledwie dwadzieścia lat, nie były w stanie same przez osiem dni bronić granic, które im wyznaczyliśmy.

Przynajmniej my mogliśmy jeszcze odmówić Niemcom dostępu do naszych ziem. Był to niemal absolutny artykuł wiary, nawet dla „porażek”, takich jak ja. Niewierzących można policzyć na palcach jednej ręki. Mój przyjaciel pułkownik Alerme, gdy go na ten temat wypytywałem, odpowiedział, że Niemcy nie skończyli zadziwiać świata, albo też przypomniał odwieczne zasady: nie ma frontu nienaruszalnego, wszystko zależy od poświęceń, do jakich przeciwnik jest zdolny i jakich on wyraża zgodę. Nie mogłam powstrzymać się od oceny, że jest oburzony.

W Action Française mieliśmy także naszego mrocznego wizjonera, pułkownika Larpenta, nieprzejednanego historyka Gambetty i Dreyfusa, z tym innym