Drodzy bracia i siostry w Chrystusie,
Jako następca Apostołów, mam uroczysty obowiązek nie tylko głoszenia Ewangelii, ale także pomagania wiernym w rozpoznawaniu duchów epoki w świetle niezmiennej prawdy powierzonej Kościołowi przez naszego Pana Jezusa Chrystusa. Św. Paweł napominał Tymoteusza: „Głoś naukę, bądź natarczywy w porę, nie w porę; wytykaj błędy, proś, strofuj z całą cierpliwością i nauką” (2 Tm 4, 2). Ten obowiązek spoczywa na każdym biskupie, któremu powierzono strzeżenie depozytu wiary.
Dlatego uważam za istotne, aby odnieść się do obaw związanych z niedawno opublikowaną encykliką Ojca Świętego Leona XIV „Magnifica Humanitas”. Niektórzy uznali jej fragmenty za wnikliwe i przekonujące. Inni odczuwali głęboki niepokój podczas jej lektury – obawę, że pod wieloma prawdziwymi stwierdzeniami dokument odzwierciedla szerszą zmianę teologiczną, która grozi umieszczeniem człowieka w centrum, w sposób przesłaniający prymat Boga.
Ponieważ te pytania dotykają sedna samej wiary katolickiej, uważam, że konieczne jest przeprowadzenie wnikliwej refleksji doktrynalnej. Nie czyni się tego w duchu wrogości czy buntu, ani z chęci siania zamętu czy podziałów w Kościele. Prawdziwa miłość wymaga raczej jasności. Wierni zasługują na pasterzy, którzy są gotowi mówić szczerze, gdy teologiczne akcenty lub ramy postępowania wydają się wpędzać dusze w zamęt.
Kościół zawsze nauczał, że każdy wiek należy oceniać w świetle Chrystusa – nie Chrystusa reinterpretowanego przez pryzmat współczesnych ideologii, lecz Chrystusa przekazanego przez Pismo Święte, Świętą Tradycję i odwieczne Magisterium Kościoła. Technologia, sztuczna inteligencja i zmieniające się realia społeczne z pewnością wymagają głębokiej refleksji moralnej. Jednak żadna epoka, żaden kryzys ani żadna rewolucja technologiczna nie mogą zmienić fundamentalnych prawd wiary katolickiej: że człowiek upadł przez grzech, został odkupiony jedynie przez Jezusa Chrystusa, powołany do pokuty i uświęcenia i przeznaczony nie tylko do ziemskiego rozkwitu, ale do wiecznego zjednoczenia z Bogiem.
W trosce o zbawienie dusz i wierność wierze katolickiej pragnę przedstawić poniższą refleksję.
Niedawno opublikowana encyklika na temat sztucznej inteligencji, transhumanizmu, godności ludzkiej, ekonomii, wojny i przyszłości ludzkości jawi się jako doniosła refleksja nad moralnymi i społecznymi implikacjami ery technologii. Zawiera wiele stwierdzeń, które są rozpoznawalnie katolickie, a nawet godne podziwu: odrzuca transhumanizm, ostrzega przed technokracją, potępia wyzysk i handel ludźmi, broni godności osoby ludzkiej, potwierdza Wcielenie, mówi o łasce, odwołuje się do Eucharystii i podkreśla, że człowiek nigdy nie powinien być sprowadzony do roli maszyny ani danych.
Mimo tych pozytywnych elementów, wielu wiernych katolików odczuje głęboki niepokój podczas lektury. Niepokój ten nie wynika jedynie z pojedynczych fragmentów, ale z ogólnej orientacji, akcentów i teologicznego środka ciężkości samego dokumentu.
Największym zmartwieniem nie jest to, że dokument ten zawiera fałszywe informacje na temat ludzkości, ale to, że zmienia on hierarchię prawd, umieszczając w centrum człowieczeństwo, rozwój człowieka, godność człowieka i relacje międzyludzkie, w sposób, który grozi przyćmieniem prymatu Boga, grzechu, odkupienia, kultu i zbawienia.
Teologia katolicka zaczyna się od Boga. Zaczyna się od chwały Boga, Jego suwerenności, świętości Boga, rzeczywistości grzechu, konieczności odkupienia, Krzyża Chrystusa, sądu wiecznego i zbawienia dusz. Godność człowieka jest potwierdzona właśnie dlatego, że został stworzony przez Boga, odkupiony przez Chrystusa i skierowany ku wiecznej komunii z Nim. Godność człowieka wypływa z Boga i pozostaje podporządkowana Bogu.
W tym dokumencie jednak często odwrócono akcenty. Język wielokrotnie koncentruje się na ludzkim rozwoju, ludzkiej wrażliwości, ludzkiej solidarności, ludzkim braterstwie, ludzkiej komunii, relacjach międzyludzkich, ludzkim udziale i zachowaniu samego człowieczeństwa.
Z pewnością doktryna katolicka naucza o tych kwestiach. Jednak powtarzające się podkreślanie tego faktu stwarza wrażenie, że głównym kryzysem współczesnego świata jest „dehumanizacja”, a nie grzech przeciwko Bogu. Zło jest często opisywane w kategoriach fragmentacji, dominacji, wykluczenia, redukcjonizmu technologicznego lub zerwanych relacji, a nie buntu przeciwko prawu Bożemu i potrzeby pokuty i nawrócenia.
Traktowanie Chrystusa szczególnie to ukazuje. Tradycyjnie Chrystus jest głoszony, jak należy, jako wieczny Syn Boży, Odkupiciel, Zbawiciel od grzechu, Baranek ofiarny, Król, Sędzia żywych i umarłych.
Chociaż dokument ten z pewnością odnosi się do Chrystusa, Wcielenia, łaski i Eucharystii, Chrystus jest często przedstawiany przede wszystkim jako: objawienie autentycznego człowieczeństwa, wzór komunii, Ten, który objawia ludzką godność, wypełnienie ludzkich relacji. Choć prawdą jest, że Chrystus objawia człowieka samemu sobie, prawda ta jest zawsze podporządkowana większej rzeczywistości odkupienia od grzechu i pojednania z Bogiem. Chrystus nie tylko objawia autentyczne człowieczeństwo; On zbawia upadłą ludzkość poprzez swoją mękę, śmierć i zmartwychwstanie.
W tym dokumencie są jednak momenty, w których Chrystus jawi się niemal jako spełnienie człowieczeństwa niż jako Zbawiciel od grzechu. Stwarza to wrażenie teologii antropocentrycznej – takiej, w której człowiek staje się centrum interpretacji. Relatywny brak wyraźnego potraktowania grzechu potęguje tę troskę.
Dokument ten szeroko omawia: systemy władzy, technokrację, wojnę, niesprawiedliwość ekonomiczną, manipulację, kontrolę algorytmiczną, fragmentację społeczną i dehumanizację. Stosunkowo niewiele jednak mówi się o grzechu pierworodnym, pożądliwości, osobistej pokucie, odpowiedzialności moralnej, sądzie, piekle, pokucie czy wiecznym przeznaczeniu duszy.
W rezultacie korzenie zła zaczynają się ujawniać przede wszystkim w sferze strukturalnej, a nie duchowej. Doktryna katolicka naucza, że nieporządek w społeczeństwie ostatecznie wynika z nieporządku w ludzkim sercu zranionym grzechem pierworodnym. Sama technologia nie jest najgłębszym kryzysem; kryzysem jest człowiek oddzielony od Boga.
Troska ta staje się szczególnie widoczna w wielokrotnie powtarzanym w dokumencie apelu o budowanie „cywilizacji miłości”. Samo sformułowanie jest autentycznie katolickie i było używane przez papieży, takich jak Paweł VI i Jan Paweł II. Tradycyjnie jednak wizja ta była wyraźnie zakorzeniona w: nawróceniu, ewangelizacji, społecznym panowaniu Chrystusa Króla, posłuszeństwie prawu Bożemu i łasce nadprzyrodzonej.
W tej nowszej interpretacji „cywilizacja miłości” może chwilami brzmieć mniej jak owoc nawrócenia do Chrystusa, a bardziej jak globalny projekt humanitarny skoncentrowany na braterstwie, solidarności, inkluzji i pokoju. I znowu, żaden z tych celów nie jest błędny. Obawą jest to, że nadprzyrodzony wymiar zbawienia wydaje się mniej istotny niż budowanie ludzkiego porządku społecznego.
Dlatego wielu wiernych katolików odczuje ten dokument jako głęboko niepokojący. Obawa nie polega jedynie na całkowitym zaprzeczeniu doktryny, ale na subtelnej zmianie całego kontekstu: od koncentrowania się na Bogu do koncentrowania się na człowieku, od zbawienia do rozwoju człowieka, od grzechu do systemów, od odkupienia do relacji, od kultu do humanitaryzmu.
Kościół wielokrotnie ostrzegał przed formami religijnego humanizmu, które zachowują język chrześcijański, jednocześnie stopniowo przenosząc centrum chrześcijaństwa z Boga na człowieka. Kiedy ludzka godność odrywa się od suwerenności Boga, kiedy przemiana społeczna przyćmiewa zbawienie, a język komunii zastępuje język pokuty i uświęcenia, chrześcijaństwu grozi sprowadzenie się do wizji etycznej lub humanitarnej.
Przyznaję, że ten dokument nie jest pozbawiony autentycznych elementów katolickich. Zawarte w nim odrzucenie transhumanizmu jest silne i ważne. Jego nacisk na to, by nigdy nie sprowadzać człowieka do roli maszyny czy algorytmu, jest cenny. Obrona ucieleśnienia, cierpienia, ograniczeń i godności ludzkiej stanowi zdecydowaną przeciwwagę dla wielu niebezpiecznych nurtów we współczesnej kulturze. Co więcej, zawarte w nim ostrzeżenia przed wojną z użyciem sztucznej inteligencji, wyzyskiem, manipulacją cyfrową i dominacją technologiczną są poważne i często trafne.
Jednak problem jest bardziej subtelny, a zatem pod pewnymi względami bardziej niepokojący. Problem leży w rozłożeniu akcentów, orientacji teologicznej i antropologicznym podejściu.
Teologia katolicka jasno stwierdza, że człowieka można w pełni zrozumieć jedynie w relacji do Boga, a godność ludzka znajduje swoje prawdziwe znaczenie jedynie w porządku stworzenia, odkupienia, łaski i zbawienia wiecznego. Bez trwałego zachowania tej hierarchii nawet szlachetny język o godności, pokoju, braterstwie i człowieczeństwie dryfuje w stronę schrystianizowanego humanizmu, w którym człowiek staje się praktycznym centrum.
Dlatego wierni katolicy czytający ten dokument mogą odczuć nie tylko sprzeciw, ale i głęboki duchowy niepokój. Niepokój budzi nie tylko treść, ale także to, co wydaje się być kluczowe – i to, czy nadprzyrodzony porządek teologii katolickiej jest stopniowo przyćmiewany przez antropologię skupioną przede wszystkim na samym człowieczeństwie.
W centrum tej dyskusji leży pytanie o wiele ważniejsze niż sztuczna inteligencja, technologia, ekonomia, a nawet globalna polityka. Prawdziwe pytanie brzmi: Kto jest w centrum?
Od dwóch tysięcy lat Kościół katolicki głosi, że Jezus Chrystus nie jest jedynie objawieniem autentycznego człowieczeństwa ani jedynie wzorem komunii i solidarności. Jest On wiecznym Synem Bożym, ukrzyżowanym i zmartwychwstałym dla zbawienia grzeszników. Kościół istnieje przede wszystkim po to, by wielbić Boga, głosić Ewangelię, zbawiać dusze i prowadzić ludzkość do życia wiecznego.
Kościół z pewnością musi bronić godności człowieka, przeciwstawiać się technologicznej dehumanizacji, sprzeciwiać się wyzyskowi i stawiać czoła niesprawiedliwości. Jednak wszystkie te troski muszą pozostać zakorzenione w porządku nadprzyrodzonym. Godność człowieka nie może być oderwana od prawdy, że człowiek jest stworzeniem należącym do Boga i powołanym do nawrócenia, świętości i kultu. Kiedy samo człowieczeństwo staje się podstawowym narzędziem interpretacji teologii, nawet piękny język o braterstwie, pokoju, komunii i godności może stopniowo przekształcić się w formę religijnego humanizmu, który nie stawia już Boga na pierwszym miejscu.
Dlatego właśnie w naszych czasach pilnie potrzeba rozeznania.
Żyjemy w czasach, w których głęboko kusi antropocentryzm – czasach, w których coraz częściej mówi się o człowieczeństwie, zapominając o Bogu, mówi się o solidarności, zaniedbując pokutę, i szuka się zbawienia za pomocą systemów, technologii, psychologii lub struktur politycznych, a nie za pomocą Krzyża Jezusa Chrystusa.
Odpowiedzi na współczesny kryzys nie znajdziemy w transhumanizmie, technokracji, sztucznej inteligencji ani czysto humanitarnej wizji świata. Nie znajdziemy jej też w rozpaczy ani lęku. Odpowiedź pozostaje taka, jaka zawsze była: Jezus Chrystus, Król królów i Pan panów.
Tylko Chrystus objawia zarówno wielkość, jak i nędzę człowieka. Tylko Chrystus leczy rany zadane przez grzech. Tylko Chrystus przywraca boski porządek. Tylko Chrystus może przynieść prawdziwy pokój, ponieważ tylko Chrystus jedna człowieka z Bogiem.
Jako katolicy musimy zatem pozostać mocno zakorzenieni w odwiecznej wierze Kościoła – w Piśmie Świętym, Świętej Tradycji, Najświętszej Ofierze Mszy Świętej, pobożności eucharystycznej, modlitwie, pokucie, wierności prawdzie i dążeniu do świętości. Musimy przeciwstawiać się wszelkim próbom sprowadzenia chrześcijaństwa do czysto ziemskiego projektu, nawet jeśli są one opatrzone językiem współczucia i duchowości.
Świat nie potrzebuje nowej religii skoncentrowanej na ludzkości. Świat potrzebuje Ewangelii.
Niech Najświętsza Maryja Panna, Stolica Mądrości i Pogromczyni Herezji, wstawia się za Kościołem w tym czasie zamętu. Niech pomoże nam pozostać wiernymi Jej Boskiemu Synowi, abyśmy w każdym czasie i w każdej próbie mogli głosić jasno i odważnie: „Jezus Chrystus wczoraj i dziś, ten sam na wieki” (Hbr 13, 8).
Biskup Joseph Strickland
Biskup emerytowany
