Anastazja Tumanowa. „Dominacja niemiecka” i walka z nią w Rosji w czasie I wojny światowej

„Dominacja niemiecka” i walka z nią w Rosji w czasie I wojny światowej

Anastasia Sergeevna Tumanova (ur. 1971) jest historyczką i profesorką w Wyższej Szkole Ekonomicznej Narodowego Uniwersytetu Badawczego.

[1]

Społeczeństwo i jego udział w mobilizacji

Przystąpienie Imperium Rosyjskiego do I wojny światowej, uznawanej przez współczesnych za wojnę patriotyczną, sprawiedliwą i ludową, doprowadziło do powszechnej mobilizacji w kraju. Mobilizacja ta wpłynęła nie tylko na armię i gospodarkę, ale także na społeczeństwo i kulturę.

Wpływ wojny na społeczeństwo nie może być postrzegany jako proces jednostronny. Jak słusznie zauważył amerykański historyk Peter Holquist, nie tylko wojna i wywołana przez nią mobilizacja organizują społeczeństwo, ale samo społeczeństwo kształtuje się poprzez wojnę i w imię wojny — to znaczy, mobilizacja jest nieodłączną cechą społeczeństwa wojennego. Holquist argumentował również, że mobilizację wojskową należy postrzegać nie jako ustępstwo wobec okoliczności, ale jako długoterminową, zaplanowaną politykę zarządzania populacją i gospodarką Imperium Rosyjskiego, mającą na celu wygranie wojny [2] . Joshua Sanborn scharakteryzował treść mobilizacji społecznej, która z dnia na dzień stała się ogólnokrajowym hasłem:

„Rosja została zmobilizowana przez wojnę i nie miała innego wyjścia, jak tylko się wycofać. Nie tylko silni mężczyźni zostali zmobilizowani do armii, ale także społeczeństwo obywatelskie zjednoczyło się wokół działań związanych z wojną, które były wspierane przez instytucje takie jak Czerwony Krzyż i Związek Miast i Ziemstw, poprzez pomoc charytatywną, medyczną i społeczną niezbędną do prowadzenia wojny” [3] .

Aaron Cohen, autor monografii o rosyjskiej kulturze publicznej w czasie I wojny światowej, doszedł do wniosku, że społeczeństwo obywatelskie bez wahania stawiało sobie mobilizację za cel strategiczny i kontynuowało ją, dopóki czynniki ekonomiczne i polityczne nie zaczęły jej podważać. Na przykładzie sztuki Cohen wykazał, że społeczeństwo obywatelskie znacznie się zintensyfikowało w czasie wojny. Publiczna działalność artystyczna koncentrowała się na propagandzie i potrzebach wojskowych; wymogi mobilizacji zjednoczyły artystów różnych gatunków, którzy zaczęli uczestniczyć w życiu publicznym kraju na skalę wcześniej niewyobrażalną [4] .

Mając na uwadze udział inteligencji artystycznej Moskwy i Piotrogrodu w akcjach patriotycznych, rosyjska historyczka Irina Kupcowa wskazała również na zadanie, jakie postawiła przed kulturą wojna, by służyła mobilizacji świadomości narodowej [5] .

Ponieważ w tym artykule skupiamy się na mobilizacji społeczeństwa rosyjskiego, scharakteryzujemy to pojęcie. Społeczeństwo definiujemy jako wykształconą i aktywną część społeczeństwa, zdającą sobie sprawę z potrzeby samoorganizacji i inicjatywy w ramach różnych stowarzyszeń (w ówczesnym leksykonie – stowarzyszeń prywatnych). W przededniu wojny w Rosji działało ponad 10 tysięcy stowarzyszeń dobrowolnych [6] , które nie dążyły do ​​osiągnięcia zysku ze swojej działalności; pod koniec 1914 roku było około 30 tysięcy organizacji spółdzielczych [7] . W 1915 roku w Rosji powstało ponad 500 różnych stowarzyszeń, nie licząc spółdzielni [8] . Duża liczba stowarzyszeń wolontariackich, ich wszechobecność w wielu sferach życia rosyjskiego i wśród wielu grup zawodowych, rozwój stowarzyszeń na poziomie miast, powiatów i wołostw, różnorodność projektów ich działaczy, które pozwoliły im osiągnąć sukces i pozyskać poparcie struktur rządowych, zaangażowanie społeczeństwa w ideologię „małych czynów” – wszystkie te okoliczności pozwalają wnioskować, że w końcowym etapie istnienia systemu monarchicznego w Rosji ukształtowało się dość żywotne społeczeństwo obywatelskie [9] . Autor artykułu opowiada się za stanowiskiem metodologicznym, że w późnym okresie imperialnym w kraju ukształtowała się publiczność w jej klasycznym znaczeniu, wprowadzonym przez Jürgena Habermasa [10] . Jej instytucje (kluby, koła, stowarzyszenia i związki), a także praktyki komunikacji publicznej, stawały się coraz bardziej skuteczne. Termin „publiczny” jest używany w artykule w dwojakim znaczeniu: po pierwsze, jako część społeczeństwa działająca w stowarzyszeniach, ale także jako ekwiwalent społeczeństwa jako całości.

Jak państwo i społeczeństwo walczyły z „niemiecką dominacją”

Jedną z najbardziej uderzających stron mobilizacji społeczeństwa rosyjskiego w latach wojny był jego udział w walce z tzw. „niemiecką dominacją”. Temat ten był już poruszany w literaturze naukowej. Przykładowo, monografia Erica Lohra poświęcona jest mobilizacji społeczeństwa i państwa rosyjskiego przeciwko poddanym państw wrogich Rosji. Pokazuje ona, że ​​polityka opresyjna, początkowo oparta na doraźnych środkach mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa zaplecza, przerodziła się w zakrojoną na szeroką skalę kampanię „nacjonalizacji” imperium. Jej ideologiem było państwo, które postrzegało wojnę, jak to ujął Lohr, jako „wydarzenie narodowe” i przeprowadziło szereg działań nacjonalizacyjnych: konfiskatę gruntów i mienia miejskiego poddanych niemieckich, likwidację ich przedsiębiorstw, przymusowe przesiedlenia i inne działania. Społeczeństwo również brało udział w mobilizacji nacjonalistycznej. Wyrażało się to w ogólnokrajowym ruchu, napędzanym ideą „wewnętrznego zagrożenia niemieckiego”, która zawładnęła wyobraźnią społeczeństwa, a także w silnej kampanii antyniemieckiej w prasie [11] .

Przeciwdziałanie „niemieckiej dominacji” stowarzyszeń dobrowolnych nie stało się przedmiotem odrębnego studium. Podejmowano jednak już próby zmierzenia się z tym zagadnieniem. I tak Eric Lohr poruszył kwestię działalności nacjonalistycznie nastawionego „Towarzystwa 1914”, a Isaac Rosenthal zbadał patriotyczną mobilizację poszczególnych klubów intelektualnych [12] .

Zaangażowanie stowarzyszeń ochotniczych w walkę z „niemiecką dominacją” przybrało charakter kampanii patriotycznej. Wraz z wybuchem wojny, uznanej przez ludność za wojnę narodową, patriotyzm poddanych monarchii rosyjskiej oznaczał przede wszystkim jedność wokół państwa i pracę na jego rzecz. Jednakże, ze względu na nacjonalistyczny kurs rosyjskich władz cywilnych i wojskowych, a także nacjonalistyczne nastroje wielu elit społecznych, patriotyzm ściśle splotł się z nacjonalizmem. Jak zauważył Mark von Hagen, polityka w zakresie propagandy wojskowej, ewakuacji, pomocy uchodźcom itd. zapoczątkowała proces „mobilizacji etnicznej” i przyczyniła się do sztucznego wzmocnienia samoświadomości etnicznej w Imperium Rosyjskim [13] .

Jak wiadomo, przejawy nacjonalizmu i patriotyzmu miały miejsce również w innych krajach Ententy na początku wojny [14] , ale w carskiej Rosji kampania patriotyczna nabrała szczególnej intensywności, w dużej mierze ze względu na znaczącą rolę cudzoziemców i naturalizowanych emigrantów, zwłaszcza Niemców, w życiu gospodarczym kraju, co dało początek nacjonalizmowi ekonomicznemu. Poszukiwanie „wroga” było również motywowane obiektywnymi trudnościami, jakich doświadczyła ludność z powodu pogarszającej się sytuacji na froncie, co skutkowało narastającą wrogością – a nawet nienawiścią – wobec szeregu społeczności etnicznych i religijnych w kraju. Eric Lohr uznaje ten nastrój za wysoce „zaraźliwy”, który ostatecznie rozwinął się w złośliwe formy nacjonalizmu, materializujące się w działaniach przeciwko wrogim poddanym [15] .

Przez patriotyczną kampanię przeciwko „niemieckiej dominacji”, która objęła stowarzyszenia dobrowolne, rozumiemy zorganizowaną i zaplanowaną mobilizację społeczną. Ideologiem kampanii było państwo, które za pośrednictwem swoich dowództw wojskowych i ministrów prowadziło opresyjną politykę wobec poddanych krajów wrogich Rosji. Wykażemy jednak, że społeczeństwo nie odgrywało w tej kampanii roli podrzędnej; wręcz przeciwnie, było jej współautorem i aktywnym inicjatorem, w niektórych przypadkach przewidując represyjne środki rządowe. Kampania była zarówno zaaranżowana, jak i spontaniczna, ponieważ angażowała elity społeczne o zróżnicowanych interesach.

Niniejszy artykuł koncentruje się na działaniach publicznych, które dotyczyły przede wszystkim organizacji społecznych w Moskwie i Piotrogrodzie. Doświadczenia stolic zostały również przejęte przez prowincjonalną Rosję, dlatego też przeanalizujemy udział stowarzyszeń z kilku miast prowincjonalnych w kampanii przeciwko wrogim poddanym.

Mobilizacja, która rozpoczęła się wraz z wybuchem wojny, miała na celu oczyszczenie społeczeństwa obywatelskiego z elementów „wrogich”. Podczas mobilizacji kształtował się obraz „wspólnego wroga”, a sama mobilizacja nabierała charakteru akcji patriotycznej. Jak wykazał niemiecki historyk Hubertus Jahn, patriotyzm był ważnym elementem polityki państwa, przyczyniając się do realizacji kilku celów: konsolidacji społeczeństwa wokół tronu i potrzeb militarnych, kreowania pozytywnego wizerunku władzy rosyjskiej w kraju oraz utwierdzania idei wyższości narodowej i poczucia dumy obywatelskiej wśród poddanych rosyjskich. Ponadto kurs patriotyczny osłabiał nastroje rewolucyjne [16] .

Ludność rosyjska powitała wojnę patriotycznymi demonstracjami pod hasłami lojalności wobec monarchy i jedności sił dla zwycięstwa, podczas gdy elity polityczne lansowały hasło „świętej jedności” z władzami. Michaił Rodzianko, przewodniczący IV Dumy Państwowej, opisując historyczne posiedzenie Dumy Państwowej i Rady Państwa z 26 lipca 1914 roku oraz poprzedzające je spotkanie deputowanych w Pałacu Zimowym, wspominał, że nastroje patriotyczne ogarnęły zarówno urzędników państwowych, jak i osoby publiczne, zmuszając te ostatnie do zapomnienia o przynależności partyjnej:

„To było niezwykłe. Wielki Książę Mikołaj Nikołajewicz podszedł do mnie, uściskał mnie i powiedział: »No cóż, Rodzianko, teraz jestem twoim przyjacielem na całe życie. Zrobię wszystko dla Dumy. Powiedz mi, czego potrzebujesz«”.

Według Rodzianko przemówienia ministrów kończyły się brawami i owacjami; posłowie wszystkich partii i narodowości „zjednoczyli się w jednym okrzyku: stańcie w obronie integralności i godności ojczyzny” [17] . Opozycja polityczna, z wyjątkiem bolszewików, wzywała do odłożenia na bok sporów wewnętrznych, aby stawić czoła wrogowi jako zjednoczony obóz. Jednocześnie liberałowie wiązali zwycięski wynik wojny z postępem gospodarczym, politycznym i kulturalnym kraju, jego awansem na drodze państw burżuazyjno-demokratycznych [18] .

Już w pierwszych miesiącach wojny wielu rosyjskich intelektualistów ogarnęła germanofobia. Fala patriotyzmu, która przetoczyła się przez rosyjskie społeczeństwo, jednocząc zarówno różne partie, jak i narody imperium, została skontrastowana z nacjonalizmem rzekomo właściwym narodowi niemieckiemu, który zapowiadał okrutny ucisk każdemu, kto nie należał do dominującej narodowości. Filozof Jewgienij Trubecki napisał w sierpniowym numerze gazety „Russkie Wiedomosti”:

„Po niemieckim zwycięstwie narody Europy mogą spodziewać się jedynie pochłonięcia i ucisku. Przeciwnie, zwycięstwo Rosji i jej sojuszników… zabrzmi całemu światu jako dobra nowina o wyzwoleniu… I w tym ponadnarodowym charakterze rosyjskiego patriotyzmu, w tym oddaniu celom nie wąsko narodowym, lecz uniwersalnym, kryje się nadzieja innych narodów. Powołaniem Rosji jest bycie wyzwolicielką narodów” [19] .

Wielkie powołanie Rosji do wyzwolenia narodów, nie tylko słowiańskich, ale także latynoskich i katolickich, omawiano na zebraniu Moskiewskiego Towarzystwa Religijno-Filozoficznego 6 października 1914 roku. Ogólna myśl referatów Władimira Erna, Jewgienija Trubeckiego, Wiaczesława Iwanowa, Siergieja Bułhakowa i innych polegała na interpretacji wielkiej wojny jako walki nie państw, lecz narodowości i kultur, w której zadaniem Rosji była obrona wolności i niepodległości innych narodowości, a także odrodzenie się do nowego życia [20] .

Intelektualiści postrzegali wojnę jako wypełnienie historycznej misji Słowian w pokonaniu świata germańskiego, zakorzenionego w wojowniczym imperializmie zrodzonym z pruskiego feudalizmu patrimonialnego. Nikołaj Bierdiajew pisał:

„Jeśli Niemcy są globalnym nosicielem idei militaryzmu, to Rosja jest nosicielem idei pokoju… Rosja nie raz była wzywana do wypełnienia bezinteresownej i ofiarnej misji. Rosja kiedyś obroniła europejską kulturę przed najazdem Tatarów… Rosja uratowała Europę przed najazdem Napoleona… Rosja walczyła o wyzwolenie Słowian… Teraz Rosja stoi przed nowym ofiarnym zadaniem. Rosja jest wezwana i wybrana do ochrony nie tylko Słowian, ale całego świata kultury przed niemieckim zagrożeniem, które staje przed wszystkimi narodami ze swoim barbarzyńskim obliczem” [21] .

Artykuł francuskiego pisarza Romaina Rollanda „Pangermanizm i panslawizm”, przedrukowany w rosyjskich gazetach w październiku 1914 r., cieszył się dużą popularnością wśród rosyjskich intelektualistów:

„Walczymy o pokój i wolność razem z wybraną inteligencją rosyjską, podczas gdy wykształceni ludzie w Niemczech niewolniczo podążają za autorytetem zewnętrznym. […] Najbliższa przyszłość Niemiec, gdzie pisarze i naukowcy idą ręka w rękę z pruskim imperializmem, nie pozwala wierzyć w niemiecki renesans. Nie ma nic bardziej odrażającego niż taka militaryzacja sfery intelektualnej” [22] .

Prasa rosyjska aktywnie zaangażowała się w rozpowszechnianie retoryki patriotycznej i nacjonalistycznej. Już w pierwszym miesiącu wojny gazety zaczęły publikować różnorodne doniesienia o „niemieckich okrucieństwach” – przypadkach okrutnego traktowania przez wojska niemieckie i austro-węgierskie ludności tubylczej w pobliżu linii frontu, a także rosyjskich jeńców wojennych. Gazety informowały również o aresztowaniach i deportacjach obywateli niemieckich i austro-węgierskich z miast rosyjskich: fabrykantów, inżynierów, lekarzy i innych, o zbliżającej się konfiskacie ich majątku i kapitału oraz o przekazaniu ich domów szpitalom dla rannych żołnierzy. Artykuły specjalne o obywatelach wroga nosiły nagłówki takie jak „Wśród wrogów”, „Niemieckie okrucieństwa”, „Jarzmo niemieckie” i „Paradoksy niemieckiej państwowości” [23] .

W pierwszych dniach wojny gazety nadal donosiły o przypadkach hojności wobec obywateli niemieckich. Na przykład piotrogrodzki dziennik polityczno-literacko-finansowy „Birzewieje Izwiestija” opublikował 1 sierpnia informację o prośbach o pomoc skierowanych do burmistrza Iwana Tołstoja przez rodziny aresztowanych obywateli niemieckich i austro-węgierskich, pozbawionych środków do życia. Donosił również o wspaniałomyślnym akcie Tołstoja, który odmówił pomocy i oświadczył ambasadorowi amerykańskiemu:

„Nie prowadzimy wojny z kobietami i dziećmi, a ja, jako mer Petersburga, osobiście oferuję swoje usługi, jeśli potrzebna jest pomoc w zorganizowaniu pomocy”.

W odpowiedzi ambasador amerykański oświadczył, że takie oświadczenie jest chlubą Rosjan i zdementował niewiarygodne doniesienia berlińskich gazet o rzekomych okrucieństwach popełnionych w Rosji na rodzinach cudzoziemców [24] . W tym samym numerze gazety poinformowano o uniewinnieniu przez ławę przysięgłych obywatela saksońskiego oskarżonego o defraudację w Sądzie Okręgowym w Moskwie oraz o wdzięczności wyrażonej przez przewodniczącego ławy przysięgłych za ludzkie człowieczeństwo okazane przedstawicielowi wrogiego narodu [25] .

Jednak w połowie sierpnia 1914 roku doniesienia o hojności i pobłażliwości ludności rosyjskiej wobec poddanych państw wrogich stawały się coraz rzadsze. Pojedyncze przypadki takiego traktowania wrogich poddanych były przez dziennikarzy opisywane jako przykłady niedopuszczalnego zachowania „prawdziwych synów ojczyzny”, którzy haniebnie zapomnieli o swoim świętym obowiązku wobec ojczyzny: bezinteresownej miłości i żarliwej nienawiści do jej wrogów. Sympatyzujących z niemieckimi jeńcami wojennymi lub cywilami zaczęto nazywać „odstępcami od patriotycznego obowiązku” i zdrajcami ojczyzny; mieli być karani z najgłębszą pogardą. Tak więc N.G. Pozdniakow-Uchtomcew, autor listu do redakcji opublikowanego 20 sierpnia przez „Birzewie Izwiestia”, napisał:

„Nazywam ich zdrajcami, bo w czym są lepsi od tych, którzy sprzedają plany twierdz i inne dokumenty potrzebne wrogowi? Sprzedają rzecz nie mniej cenną: uczucie miłości do ojczyzny, które jest obowiązkiem każdego” [26] .

Autor artykułu, posługujący się pseudonimem „Germanofob”, stwierdził: „Chociaż my pokonujemy Niemców na polu bitwy, to oni pokonują nas w Petersburgu, wysysając ostatnie okruchy z Rosjan”. Dziennikarze cytowali informacje o niemieckich przedsiębiorcach w Petersburgu, którzy podnieśli ceny chleba, lamp elektrycznych i benzyny.

W ten sposób nastroje antyniemieckie rozprzestrzeniły się wśród szerokiego spektrum grup w społeczeństwie rosyjskim, w tym w jego umiarkowanie liberalnym segmencie. Niewielu wówczas podzielało przekonanie wyrażone przez publicystę Siergieja Mielgunowa, że ​​stronnicze doniesienia prasowe o niemieckich okrucieństwach dalekie są od autentycznego patriotyzmu, który miały wzbudzać, i służą jedynie dalszemu rozgoryczeniu społeczeństwa [27] .

Zwalczanie „dominacji niemieckiej” w społeczeństwach dobrowolnych

Nacjonalistyczna kampania przeciwko „niemieckiej dominacji”, która ogarnęła kraj latem i jesienią 1914 roku, dotknęła wiele stowarzyszeń ochotniczych. Co więcej, aktywiści zaczęli wyrażać swoje stanowisko w sprawie obecności w tych organizacjach obywateli państw walczących z Rosją, przede wszystkim Niemiec i Austro-Węgier, jeszcze zanim rząd zajął oficjalne stanowisko.

Stowarzyszenia rekreacyjne były jednymi z pierwszych, które przejawiały „patriotycznego” ducha. Już w połowie sierpnia 1914 roku członkowie Moskiewskiego Klubu Technicznego podjęli uchwałę o bojkocie Niemców, a Moskiewski Imperialny Jacht Klub Rzeczny postanowił wykluczyć ze swojego grona poddanych austriackich i niemieckich, których było około 100 członków [28] .

Włączyły się w to także stowarzyszenia inteligencji twórczej. We wrześniu 1914 roku z Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Muzyków Orkiestrowych wykluczono poddanych niemieckich i austriackich. Rosyjskie Towarzystwo Artystów Rewiowych i Cyrkowych wykluczyło artystów niemieckich i wystąpiło z Międzynarodowej Loży Artystów [29] .

Walka z „niemiecką dominacją” dotknęła tak autorytatywne stowarzyszenie wolnych zawodów drugiej stolicy, jak Moskiewskie Koło Literacko-Artystyczne. 10 października 1914 roku 44 członków koła zaproponowało wydalenie obywateli austriacko-niemieckich. Wśród nich było dwóch członków zwyczajnych i pięciu niezrzeszonych. Członkowie opowiadający się za tym rozwiązaniem argumentowali, że gdy naród walczy z narodem, wiele tradycyjnych postulatów, zarówno tych zawartych w statucie, jak i w zwykłych procedurach rozwiązywania problemów, musi ulec radykalnej zmianie. Spotkało się to z zarzutem, że przeciętny obywatel uzna autorytatywny klub stołeczny za popierający działania o charakterze przemocy, które mogłyby prowadzić do pogromów. Argumentowali również, że koło, jako centrum kultury rosyjskiej, powinno pozostać nietknięte nacjonalistycznymi ekscesami. Unikalny argument przeciwko wykluczeniu Niemców przedstawił moskiewski pisarz i krytyk literacki Siergiej Jabłonowski (Potresow), który zauważył:

„Przez pięćdziesiąt lat z rzędu słuchaliśmy Lwa Tołstoja, który nie tylko głosił nam miłość i przebaczenie, ale także pokazywał w swoich dziełach sztuki, jak naród rosyjski traktował niewalczących wrogów: Kutuzow w „Wojnie i pokoju” czyta francuskie powieści, odpoczywając. Bohater, książę Bołkoński, nie wypędza swojej francuskiej guwernantki z domu, gdy Napoleon wkracza do Rosji” [30] .

W rezultacie zarząd klubu zaproponował środek łagodzący: nieodnawianie kart członkowskich członkom będącym poddanymi austriacko-niemieckimi do czasu przeprowadzenia nowej kontroli oraz zwrócenie się do członków z prośbą o niewpisywanie na listę gości poddanych austriackich i niemieckich. Za tą propozycją oddano 47 głosów, a 8 było przeciw, w tym Siergiej Mielgunow i prawnik Nikołaj Teslenko. Uznali oni taki krok za niedopuszczalny zarówno z prawnego, jak i moralnego punktu widzenia. Powołując się na statut klubu, Mielgunow i Teslenko argumentowali, że wykluczenie powinno być naliczane za haniebne postępowanie i nie może mieć miejsca bez uprzedniej decyzji zarządu klubu [31] .

Melgunow wyraził swoje stanowisko, opuszczając Moskiewskie Koło Literacko-Artystyczne, po czym spotkały go prześladowania ze strony prasy moskiewskiej. W swoim dzienniku opisał październikowe nadzwyczajne zebranie Koła Literacko-Artystycznego:

„To było dość głupie, skoro mówili o takich „Niemcach” jak fotograf nadworny Fischer, który praktycznie urodził się w Rosji. Ale nasi „patrioci” strasznie pragną demonstrować swój patriotyzm. Wygłaszano przemówienia pogromowe w pełnym tego słowa znaczeniu… Przemówienia były takie, że niespodziewanie dla mnie [pisarz Aleksiej] Pazuchin zaprotestował, powołując się na niestosowność takiego oświadczenia koła, skoro na ulicy Miasnickiej dochodziło do „antyniemieckich” pogromów. Rozmawialiśmy i przy wsparciu przewodniczącego [Walerija] Briusowa „Niemców” wyrzucono. Nie miałem innego wyjścia, jak tylko wystąpić z koła. Ale wygląda na to, że tylko ja odszedłem… [Pisarz Wikenty] Wieriesajew obiecał wysłać tajne oświadczenie, ponieważ… „gdzie odbywa służbę wojskową… [Literat Władimir] Fritzsche powiedział mi, że w związku z moim odejściem z koła jedna z gazet wieczornych wydrukowała, że ​​ja „Byłem zdrajcą ojczyzny i że rosyjskie społeczeństwo nigdy mi tego nie zapomni. Inne gazety wieczorne żartowały, że oczywiście zostanę wybrany honorowym członkiem wszystkich berlińskich towarzystw literackich” [32] .

W swoich wspomnieniach Miegunow podał psychologiczne wyjaśnienie tego, co się wydarzyło: „Świat literacki nie uniknął powszechnej psychozy; tu… obowiązywało „prawo” naśladownictwa” [33] – sugerując przenikanie nastrojów pogromowych do kręgów inteligenckich. Jesienią 1914 roku w Moskwie miały już miejsce masowe konfiskaty mienia niemieckiego i napady na sklepy „wrogich” poddanych, co stało się preludium do moskiewskich zamieszek w maju 1915 roku [34] .

Oprócz klubów i stowarzyszeń artystycznych, germanofobia ogarnęła również stowarzyszenia strażackie i organizacje charytatywne. Organizacje naukowe również odegrały znaczącą rolę w kampanii przeciwko wrogim narodom. I tak, na spotkaniu Towarzystwa Miłośników Literatury Rosyjskiej na Uniwersytecie Moskiewskim 7 lutego 1915 roku, rektor uniwersytetu, Matwiej Lubawski, omawiał propozycję pozbawienia członków obywateli państw walczących z Rosją, z wyjątkiem osób pochodzenia słowiańskiego i chrześcijan posiadających obywatelstwo tureckie. Nie było „strat w ludziach”, ponieważ dwaj obywatele austriaccy, którzy byli honorowymi członkami towarzystwa – znany slawista i akademik Ignacy Jagicz oraz dr Poliwko – byli Słowianami. Zarząd Towarzystwa jedynie powiadomił rektora uniwersytetu, że wśród jego członków „nie ma poddanych państw walczących z nami, których należałoby wykluczyć”. [35 ] W maju 1915 r. rektor Uniwersytetu Kijowskiego zaproponował, aby istniejące organizacje uniwersyteckie dokonały przeglądu list aktywnych członków pod kątem wykluczenia obywateli Niemiec, Austrii i Turcji [36] .

Aktywiści z towarzystw naukowych byli wykorzystywani jako eksperci w przemianowywaniu miast, ulic i placów noszących niemieckie nazwy. Tak więc w 1915 roku gubernator piotrogrodzki zainicjował utworzenie komisji przemianowania miast przy Towarzystwie Miłośników Historii, która zaproponowała przemianowanie Szlisselburga na Oreszek, Jamburga na Jamgorod i Oranienbaum na Mienszykow (ku pamięci właściciela Oranienbaum i pierwszego gubernatora Petersburga, współpracownika Piotra Wielkiego). Towarzystwa naukowe i władze Piotrogrodu, wchodzące w skład komisji przemianowania miasta, zatwierdziły nazwy Jamgorod i Mienszykow [37] .

Zdarzały się również przypadki przemianowywania stowarzyszeń wolontariackich, w których uczestniczyli cudzoziemcy. I tak, 2 sierpnia 1914 roku nadzwyczajne zebranie członków Moskiewskiego Klubu Niemieckiego, kierując się względami samozachowawczymi, podjęło decyzję o zmianie jego nazwy na Klub Moskiewsko-Słowiański [38] .

Stanowisko rządu w sprawie wyzwolenia społeczeństw spod panowania poddanych wroga zostało ogłoszone publicznie późną jesienią 1914 roku. 19 listopada cesarz zatwierdził rozporządzenie Rady Ministrów „O wykluczeniu poddanych państw będących w stanie wojny z Rosją ze związków, stowarzyszeń i innych podobnych organizacji i instytucji prywatnych, publicznych i rządowych”. Inicjatorem tego aktu był minister spraw wewnętrznych Nikołaj Makłakow, który uznał za niedopuszczalny udział poddanych państw będących w stanie wojny z Rosją w działalności istniejących związków, stowarzyszeń i innych organizacji w imperium, zwłaszcza tych o statusie imperialnym. Odnosząc się do żądań stowarzyszeń dotyczących wykluczenia poddanych wroga, przekonał członków gabinetu, że „wpływ niemiecki jest silny i wiąże wielu na zebraniach ogólnych”. Makłakow zaproponował wykluczenie ze stowarzyszeń również Turków, ale nie rozszerzenie zakazu na poddanych niemieckich, austriackich i węgierskich pochodzenia słowiańskiego, francuskiego i włoskiego, co zostało przyjęte [39] .

26 listopada 1914 roku Makłakow wysłał telegram do ministra wojny Władimira Suchomlinowa i do władz lokalnych, w którym nakazał, aby stowarzyszeniom na swoim terenie „zaproponowano” podjęcie natychmiastowych kroków w celu wykluczenia obywateli wroga i uniemożliwienia im wstępowania do nowo utworzonych organizacji [40] . Gubernatorzy przekazywali rozkazy szefom policji, aby „zaproponowali” stowarzyszeniom „podjęcie środków” i wysyłali listy obywateli wroga wykluczonych ze stowarzyszeń prywatnych. Dokumenty te z reguły zawierały formułę, że poddani państw wrogich Rosji są wykluczani ze stowarzyszeń uchwałą zarządów [41] . Oczywiste jest jednak, że decyzje o wykluczeniu obywateli wroga były podejmowane przez stowarzyszenia nie tylko samodzielnie, ale także pod dyktando administracji.

W guberniach Rosji Centralnej, jak wynika z korespondencji gubernatorów z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, narodowcy wroga byli obecni w niewielkich liczbach w stowarzyszeniach ochotniczych. Zazwyczaj należeli do stowarzyszeń rekreacyjnych, strażackich, literacko-artystycznych i samopomocowych, a rzadziej do oświatowych. Na przykład, gubernator riazański Aleksander Oboleński doniósł ministrowi spraw wewnętrznych w grudniu 1914 roku, że w mieście Zarajsk w guberni riazańskiej pięciu obywateli niemieckich znalazło się w Klubie Towarzyskim i Kółku Muzyczno-Literackim, którzy zostali wydaleni. Gubernator tulski Aleksander Trojnicki powiadomił Departament Policji w grudniu 1914 roku o wykluczeniu jednego obywatela austriackiego i trzech obywateli niemieckich z Pierwszej Straży Pożarnej we wsi Szypowo w rejonie jefremowskim. Trzech Niemców zostało wydalonych z Tułańskiego Zgromadzenia Szlacheckiego. Wicegubernator Kurska Piotr Gendrikow donosił w styczniu 1915 r., że poddani mocarstw będących w stanie wojny z Rosją zostali wykluczeni z dwóch zgromadzeń publicznych w guberni kurskiej: Kurska i Starego Oskołu [42] .

Większą liczbę obywateli wroga wydalono ze stowarzyszeń działających w regionach wielonarodowych. I tak w guberni kazańskiej „obywateli wroga” wydalono z Niemieckiego Towarzystwa Kobiet (dwadzieścia jeden Niemek), Towarzystwa Szachowego (pięć Niemek i dwie Austriaczki), Towarzystwa Pomocy Potrzebującym Studentom, Ochotniczej Straży Pożarnej (trzy Niemki i jedna Austriaczka), Towarzystwa Tenisa Ziemnego (trzy Niemki), Towarzystwa Księgowych (dwie Niemki), Towarzystwa Drobiarskiego (jedna Niemka i jedna Austriaczka) i innych [43] .

3 grudnia 1914 roku cesarz zatwierdził rozporządzenie Rady Ministrów „O niektórych zarządzeniach dotyczących poddanych państw będących w stanie wojny z Rosją”, zgodnie z którym nakazano zamknięcie wszystkich istniejących w Imperium Rosyjskim związków, zgromadzeń, klubów i innych organizacji publicznych poddanych wroga [44] . Gubernatorzy byli zobowiązani do informowania o istnieniu organizacji poddanych wroga w swoich prowincjach [45] . Założycielom nowo powstałych organizacji zalecano uzupełnienie ich statutów o instrukcje dotyczące niedopuszczalności przyjmowania poddanych państw będących w stanie wojny z Rosją. Takie żądania wydawał Departament Policji, który również nadzorował ich realizację [46] . Wszystkie powyższe dotyczyły poddanych państw wrogich. Jednak 30 listopada 1914 roku Makłakow wydał okólnik uzasadniający dla władz lokalnych zamykanie niemieckich stowarzyszeń składających się z poddanych rosyjskich. Minister Spraw Wewnętrznych zaproponował zamknięcie stowarzyszeń, które dążyły do ​​„zjednoczenia elementu niemieckiego na podstawie wąskich interesów narodowych i… realizacji niemieckich tendencji narodowych” [47] . Na podstawie okólnika gubernator chersoński w lutym 1915 roku zwrócił uwagę ministra spraw wewnętrznych na towarzystwa konsumpcyjne i rolnicze, a także towarzystwa pomocy wzajemnej i fundusze pogrzebowe, założone przez niemieckich kolonistów będących obywatelami rosyjskimi. Dążąc do poprawy sytuacji materialnej swoich członków przez organizacje niemieckich kolonistów, gubernator uznał je za potajemne rozwiązanie problemu „jednoczenia i izolowania Niemców”. Rezultatem korespondencji było zarządzenie wiceministra spraw wewnętrznych Ignacego Zołotariewa o ścisłym monitorowaniu towarzystw, w których uczestniczyli niemieccy koloniści, i ich natychmiastowym zamknięciu w przypadku wykrycia jakichkolwiek niebezpiecznych tendencji [48] .

Represyjna polityka rządu dotknęła również nieprawosławne wspólnoty chrześcijańskie. 22 listopada 1914 roku minister spraw wewnętrznych Makłakow złożył wniosek do Rady Ministrów o zamknięcie ewangelickich stowarzyszeń młodzieży męskiej i młodzieży dorosłej, a także Związku Ewangelicko-Luterańskiego i Reformowanego Stowarzyszeń Młodzieży Męskiej w Imperium Rosyjskim podczas wojny. Studiowały one Pismo Święte, organizowały dyskusje, czytania, lekcje śpiewu chóralnego, zajęcia wychowania fizycznego i wycieczki. Stowarzyszenia ewangelickie w Rosji utrzymywały bliskie kontakty ze Światowym Związkiem Stowarzyszeń Młodzieży Męskiej w Genewie, a wiele z nich nawet do niego przystąpiło. Wraz z wybuchem wojny wiele stowarzyszeń ewangelickich pospieszyło z demonstracją lojalności: zwolniły obywateli niemieckich i austriackich, zastąpiły język niemiecki rosyjskim w oficjalnej komunikacji i uczestniczyły w działalności Czerwonego Krzyża. Ale to ich nie uratowało. Dekretem Rady Ministrów z 16 grudnia 1914 r. zamknięto czterdzieści towarzystw, których celem było krzewienie religijnego, moralnego i intelektualnego rozwoju młodzieży w duchu wiary luterańskiej, pod zarzutem szerzenia idei pangermanizmu i izolacji niemieckiej [49] .

 

Mobilizacja nacjonalistyczna pod auspicjami stowarzyszeń patriotycznych

Zaangażowanie społeczeństwa w mobilizację nacjonalistyczną osiągnęło swój szczyt wraz z powstaniem organizacji specjalizujących się w przeciwstawianiu się „niemieckiej dominacji”. Największą z nich było Towarzystwo 1914. Założone 5 grudnia 1914 roku w Piotrogrodzie, jego celem było „promowanie niezależnego rozwoju rosyjskich sił wytwórczych i twórczych, jej zrozumienia, edukacji oraz wyzwolenia rosyjskiego życia duchowego i społecznego, przemysłu i handlu spod niemieckiej dominacji”. Członkostwo było otwarte dla wszystkich poddanych rosyjskich, niezależnie od statusu, z wyjątkiem „osób pochodzenia niemieckiego i wyznania nieprawosławnego”. Towarzystwo zostało pomyślane jako szeroko zakrojona instytucja edukacyjna, która miałaby organizować wystawy, muzea i wykłady publiczne oraz wydawać własne publikacje [50] .

Założycielami byli historyk sztuki i akademik Nikodim Kondakow, kupiec cechowy i właściciel domu handlowego „W.T. Maksimow i Synowie” Michaił Maksimow oraz dziennikarz Boris Suworin, który redagował gazetę „Czas Wieczorny”, która stała się platformą organizacji. Hrabia Wiktor Koczubej, przedstawiciel starożytnej rodziny szlacheckiej i ceremoniarz na dworze carskim, został wybrany na przewodniczącego Towarzystwa. W połowie 1915 roku książę Serafin Mansyriew, członek frakcji postępowej i komisji ds. środków zwalczania dominacji niemieckiej w IV Dumie Państwowej, odegrał znaczącą rolę w Towarzystwie 1914 roku [51] .

Pozyskiwanie nowych członków stało się kluczowym zadaniem dla utworzonego w Towarzystwie działu propagandy, który różnymi metodami werbował „bojowników przeciwko niemieckiej dominacji”. Do czerwca 1915 roku Towarzystwo z 1914 roku liczyło już 1570 członków; do końca roku liczba ta podwoiła się, osiągając 3169 osób opłacających składki. Po dwóch latach działalności, pod koniec 1916 roku Towarzystwo liczyło około sześciu tysięcy członków, a jego budżet wynosił około 12 tysięcy rubli [52] .

Deklarowane stanowisko polityczne Towarzystwa przyczyniło się do szybkiego wzrostu liczby członków w 1914 roku. Było ono zdecydowanie bezpartyjne. Członkami były osoby „bez względu na poglądy polityczne”. Oświadczono, że Towarzystwo sprzeciwia się jedynie organizacjom realizującym cele „nie konstruktywne, lecz destrukcyjne w sensie narodowym” [53] . Liczna i zróżnicowana liczba członków Towarzystwa z 1914 roku świadczyła o popularności programu nacjonalistycznego wśród rosyjskiej opinii publicznej.

W 1914 roku kierownictwo Towarzystwa zajęło aktywną pozycję w propagowaniu swojej ideologii. Dosłownie „zasypywało” instytucje rządowe, publiczne i klasowe swoimi dokumentami. Wśród nich znajdowały się apele, proklamacje, plakaty, broszury, raporty i memoranda, wnioski, rezolucje i skromne telegramy. Dokumenty te były przekazywane opinii publicznej na różne sposoby. Rozsyłano apele, rozwieszano plakaty w miejscach publicznych, a reklamy publikowano w gazetach i czasopismach. W swoich plakatach i apelach Towarzystwo ubolewało nad „przerażającym zawłaszczeniem rosyjskiego handlu, przemysłu i innych dziedzin życia narodowego przez Niemców”. Były one sporządzane na specjalnie opracowanym formularzu, zawierającym jasny opis procesu „germanizacji” różnych sfer życia rosyjskiego, metody walki z nim, a kończącym się apelem „do wszystkich obywateli rosyjskich o zjednoczenie się dla wspólnej, harmonijnej pracy ” [54] .

Aby przekazać ideologię nacjonalistyczną elitom rządzącym i „z różnych punktów widzenia rzucić światło na głębię niemieckiej dominacji w Rosji”, Towarzystwo z 1914 roku finansowało liczne wykłady, publikacje, apele i broszury. Jego spotkania obejmowały raporty na temat niemieckiej kolonizacji południowej i południowo-zachodniej Rosji, niemieckiego podboju rynku rosyjskiego, działalności banków z niemieckimi udziałowcami odpowiedzialnymi za dezorganizację zaplecza, przerażających warunków przetrzymywania więźniów w Niemczech oraz niemieckich nadużyć wobec jeńców rosyjskich itd. [55] .

Praktykowano również otwarte donosy na ministrów. Na przykład 12 czerwca 1915 roku Towarzystwo zwróciło się do ministra spraw wewnętrznych Nikołaja Szczerbatowa ze skargą na rzekome ustępstwa władz wojskowych i lokalnych urzędników cywilnych wobec poddanych niemieckich i austro-węgierskich. Powołując się na raport informatora, który powrócił z Czyty, Towarzystwo poinformowało Szczerbatowa o poważnych uchybieniach w traktowaniu jeńców wojennych w peryferyjnych prowincjach rosyjskich, przypadkach ich prowokacyjnego zachowania oraz o rozpowszechnianiu pocztówek o „oburzającej treści” zawierających bezczelne zniekształcenia wizerunku cesarza. Powołując się na informacje od aktywisty odwiedzającego prowincje północnoeuropejskiej Rosji (Archangielsk, Wołogdę i Wiatkę) w celach służbowych, Towarzystwo zgłosiło przypadki politycznej „korupcji” ludności tubylczej przez zesłanych na administrację poddanych wroga. Szczerbatow podziękował przewodniczącemu Wiktorowi Koczubejowi za dostarczoną informację i polecił jej sprawdzenie, ale informacja ta nie potwierdziła się [56] .

Do osiągnięć Towarzystwa w 1914 r. należała rewizja Regulaminu likwidacji niemieckiej własności ziemskiej z 2 lutego 1915 r. Kolonizacja niemiecka została uznana za jedną z najsurowszych form niemieckiej dominacji. Działacze Towarzystwa, na czele z Mansyriewem, doprowadzili do rozszerzenia ustawy na duże posiadłości ziemskie niemieckich poddanych i ich nieruchomości w miastach. Rada Towarzystwa opracowała projekt ustawy o likwidacji niemieckich firm handlowych i przemysłowych. Towarzystwo w 1914 r. nalegało na szybką likwidację przedsiębiorstw wrogich poddanych w Rosji. Doprowadziło również do przyjęcia ustawy o kontroli nad bankami handlowymi, które oddały kapitał rosyjski na służbę Niemcom [57] . Organizacja była kanałem dla nacjonalistycznego programu gospodarczego części moskiewskiej klasy kupieckiej, która opowiadała się za wypędzeniem kapitału zagranicznego, przede wszystkim niemieckiego, z kraju, zastąpieniem importu towarami własnej produkcji i stworzeniem silnego państwa narodowego [58] .

Tymczasem Towarzystwo 1914 nie uniknęło losu organizacji zdradzających swoje polityczne credo. Stało się to jesienią 1916 roku, kiedy Michaił Karaułow, deputowany Dumy Państwowej, członek frakcji postępowej i zwolennik „odpowiedzialnego ministerstwa”, został wiceprzewodniczącym, a Nikołaj Kulabko-Korecki, o poglądach bliskich narodnikom, objął stanowisko przewodniczącego wydziału propagandy. W Towarzystwie uformowała się „grupa postępowa” [59] . Jej przywódcy porzucili hałaśliwą antyniemiecką propagandę i zaczęli krytykować rząd za niechęć do konsekwentnego wdrażania prawdziwie patriotycznego programu, a także za brak rozgłosu, wolności zgromadzeń i zrzeszania się oraz „spójności ziemstwa”, co stworzyło podatny grunt dla „niemieckiej dominacji”. Wysunięto żądania „odpowiedzialnego ministerstwa” i amnestii politycznej, odczytano ocenzurowane przemówienia deputowanych Pawła Milukowa, Wasilija Makłakowa i Witalija Szulgina. Wysłano apele krytykujące organizacje prawicowe „za wspólnotę ich poglądów państwowych z Niemcami” [60] .

Przejawem popularnego w 1914 roku podejścia Towarzystwa – walki z niemiecką dominacją w aparacie państwowym – było żądanie wykluczenia Niemców i osób o „tendencjach germanofilskich” z rządu i służby publicznej. W ten sposób w grudniu 1916 roku Rada Towarzystwa powitała posłów do Dumy, którym udało się usunąć Borisa Stürmera ze stanowiska przewodniczącego Rady Ministrów [61] . We wrześniu 1916 roku podjęto decyzję o wpisaniu na czarną listę nazwiska Aleksandra Protopopowa, szefa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, podejrzewanego o proniemieckie nastroje i powiązania z Niemcami. I chociaż Rada Towarzystwa ze względów przyzwoitości zastąpiła czarną tablicę czarną księgą [62] , to jednak takie posunięcie wywołało irytację Protopopowa, który w październiku 1916 r. na zebraniu członków bloku postępowego skarżył się, że Towarzystwo z 1914 r. wniosło przeciwko niemu „nikczemne oskarżenie” i „cieszyło się skandalicznym prawem zniesławiania, kogo tylko chciało” [63] .

Przemawiając na posiedzeniu wydziału propagandy w lutym 1917 roku, przedstawiając sprawozdanie z programu i taktyki Towarzystwa z 1914 roku, Kulabko-Koretsky podkreślał, że podstawową podstawą działalności organizacji pozostaje poczucie patriotyzmu, a krytyka zarządzeń rządowych odbywa się „tylko w ściśle określonych ramach prawnych” [64] . Oczywiste jest jednak, że był to patriotyzm innego rodzaju niż ten, który doprowadził do powstania organizacji. Zmienił się również stosunek rządu do niej. 3 lutego 1917 roku mer Aleksandr Bałk zwrócił się do ministra spraw wewnętrznych z prośbą o poradę w sprawie terminowości przeprowadzenia audytu działalności Towarzystwa w celu uzyskania materiałów, które mogłyby posłużyć za podstawę do jego zamknięcia. Balk zauważył, że w Towarzystwie przeważają elementy lewicowe, gotowe walczyć z „niemiecką dominacją” poprzez działania polityczne [65] .

Działalność Towarzystwa w 1914 roku doskonale ilustruje fabułę treści i rezultatów mobilizacji nacjonalistycznej, która rozpoczęła się od patriotycznego celu walki z „niemiecką dominacją” w aparacie państwowym, przemyśle i handlu, a zakończyła się pod hasłem przygotowania reform politycznych i przeciwdziałania „dominacji na szczytach władzy”.

 

***

Jak widać, walka z „niemiecką dominacją”, która dotknęła organizacje prywatne, była wynikiem działań zarówno władz, jak i samego społeczeństwa. W przypadku moskiewskich organizacji inteligenckich inicjatywę przejęło samo społeczeństwo, a kampania na rzecz wykluczenia wrogich poddanych z organizacji społecznych w miastach prowincjonalnych obfitowała w przykłady ingerencji administracji.

W początkowym okresie wojny społeczeństwo obywatelskie działało jako partner państwa. Wspierało władze, często przewyższając je w patriotycznych deklaracjach. Jednak w miarę jak brało udział w patriotycznej mobilizacji, społeczeństwo stawało się coraz bardziej podejrzliwe i niechętne współpracy. Zaczęło krytykować politykę rządu i wyrażać nadzieje na odnowę systemu politycznego. Ewolucja działalności Towarzystwa w 1914 roku ilustruje, jak jedna z form patriotyzmu, szowinistyczna w swej treści i ukierunkowana na identyfikację wrogów wewnętrznych i zewnętrznych, została zastąpiona formą patriotycznego sprzeciwu wobec władzy.

Treść i rezultaty kampanii przeciwko „niemieckiej dominacji”, która dotknęła stowarzyszenia dobrowolne, ukazują sprzeczny charakter mobilizacji nacjonalistycznej. Świadczy o tym przede wszystkim fakt, że zamierzona jedność między rządem a społeczeństwem nie została osiągnięta. Kampania doprowadziła do pewnych zmian w składzie członków stowarzyszeń i doprowadziła do powstania organizacji, które za swoje hasło obrały „wyzwolenie kraju spod wrogich poddanych”. Tymczasem zamierzony cel zjednoczenia społeczeństwa rosyjskiego ponad podziałami narodowościowymi i etniczno-wyznaniowymi nie został osiągnięty.

W świetle powyższego staje się jasne, że polityka mobilizacji pod hasłami nacjonalistycznymi prowadzona przez rządzących była błędna. Jednym z błędów było zaufanie rządu do jedności społeczeństwa rosyjskiego i jego niezachwiana lojalność wobec cara, co właśnie dało mu swobodę w polityce wewnętrznej.

Próba osiągnięcia jedności narodowej poprzez mobilizację nacjonalizmu i nienawiści etnicznej, do której uciekały się rosyjskie elity rządzące i społeczne w schyłkowym okresie systemu imperialnego, zakończyła się niepowodzeniem. Poszukiwanie „wspólnego wroga” w wieloetnicznym i wielowyznaniowym imperium nie doprowadziło do jego spójności, lecz wręcz przeciwnie – do podziałów i podważenia konsensusu społecznego.

 


[1] Artykuł przygotowano w ramach projektu Fundacji Podstawowych Badań Naukowych Narodowej Szkoły Wyższej Ekonomicznej w 2015 roku.

[2] Holguist P.Making War, Forging Revolution: Russia’s Continuum of Crisis, 1914–1921. Cambridge, 2002. s. 1–2, 46.

[3] Sanborn J.Reforma wojskowa, reforma moralna i koniec starego reżimu// Lohr E., Leiden MT (red.).Wojsko i społeczeństwo w Rosji 1450–1917.Leiden: Brill, 2002. s. 523.

[4] Cohen AJObrazowanie niewyobrażalnego: II wojna światowa, sztuka nowoczesna i polityka kultury publicznej w Rosji 1914–1917. Lincoln; Londyn, 2008. s. 7–8, 53, 182.

[5] Kuptsova I.V.Życie artystyczne Moskwy i Piotrogrodu w czasie I wojny światowej (lipiec 1914 – luty 1917). Petersburg: Nestor, 2004.

[6] Bradley J.Stowarzyszenia dobrowolne w carskiej Rosji: nauka, patriotyzm i społeczeństwo obywatelskie. Cambridge, 2009. P. 1.

[7] Korelin A.P.Kooperatywa i ruch spółdzielczy w Rosji. 1860–1917.Moskwa: ROSSPEN, 2009. S. 171.

[8] Kwestionariusz o stowarzyszeniach// Russkie Vedomosti. 1916. 14 października.

[9] Samoorganizacja społeczeństwa rosyjskiego w ostatniej tercji XVIII – początku XX wieku/ red. A.S. Tumanova. Moskwa: ROSSPEN, 2011.

[10] Habermas J.Strukturalna transformacja sfery publicznej. Badania nad kategorią społeczeństwa burżuazyjnego. Cambridge, 1989, s. 27–31.

[11] Lohr E.Nacjonalizacja Imperium Rosyjskiego: Kampania przeciwko wrogim obcym podczas I wojny światowej.Cambridge, 2003. s. 6–9; zob. także rosyjskie tłumaczenie tej książki: Lohr E.Rosyjski nacjonalizm i Imperium Rosyjskie: Kampania przeciwko „wrogim poddanym” podczas I wojny światowej.Moskwa: Nowy Przegląd Literacki, 2012. s. 64.

[12] Rosenthal I.S.A oto opinia publiczna! Kluby w dziejach społeczeństwa rosyjskiego. Koniec XVIII – początek XX wieku. Moskwa: ROSSPEN, 2007. S. 303–315.

[13] Hagen M. von.Wielka wojna i mobilizacja etniczności //Rubin BR, Snyder J. (red.).Postradziecki porządek polityczny: konflikt i budowanie państwa. Londyn; Nowy Jork, 1998. s. 34–57; Hagen M. von.Wielka wojna i sztuczne wzmacnianie samoświadomości etnicznej w Imperium Rosyjskim//Rosja i pierwsza wojna światowa (Materiały Międzynarodowego Kolokwium Naukowego).Petersburg, 1999. s. 385–405.

[14] Zob.: Yudin N.V.Kształtowanie się wizerunku Ententy w propagandzie krajów Ententy na początku pierwszej wojny światowej (sierpień–grudzień 1914)//Biuletyn Uniwersytetu w Saratowie. Seria „Historia, Stosunki Międzynarodowe”. Tom 12. Numer 3.Saratów, 2012. S. 50–59; Tamże.Patriotyczny wzrost w krajach Ententy (lipiec 1914–maj 1915): analiza porównawcza.Streszczenie rozprawy doktorskiej Cand. Sci. (Historia). Moskwa, 2013.

[15] Lohr E.Op.cit.S. 171.

[16] Jahn H.Kultura patriotyczna w Rosji podczasI wojny światowej. Ithaca, 1995. S. 3.

[17] Rodzianko M.V.Upadek imperium//Archiwum Rewolucji Rosyjskiej.Moskwa, 1993. T. 17. S. 79–82.

[18] Shelokhaev V.V.Teoretyczne koncepcje rosyjskich liberałów na temat wojny i rewolucji (1914–1917)//Pierwsza wojna światowa: kontrowersyjne kwestie historii.Moskwa, 1994. S. 130.

[19] Trubetskoy E.N.Patriotyzm kontra nacjonalizm// Russkie Vedomosti. 1914. 2 sierpnia.

[20] W towarzystwie religijno-filozoficznym// Russkie Wiedomosti. 1914. 7 października.

[21] Berdiajew N.A.Wojna i odrodzenie//I wojna światowa w ocenie współczesnych: władza i społeczeństwo rosyjskie. 1914–1918: W 4 tomach.Moskwa: ROSSPEN, 2014. Tom 3. S. 29–30.

[22] Nastroje i reakcje na wojnę (od naszych korespondentów). „Pangermanizm czy panslawizm”// Russkie Wiedomosti. 1914. 1 października.

[23] Recenzja oparta jest na gazecie Birżewyje Izwiestia z sierpnia–września 1914 r.

[24] Słowianie i Germanie// Wiadomości giełdowe. 1914. 1 sierpnia. Wydanie wieczorne.

[25] Tamże.

[26] Pozdnyakov-Ukhtomtsev N.G.Listy do redakcji. Renegaci rosyjskiego patriotycznego obowiązku// Wiadomości Giełdowe. 1914. 20 sierpnia. Wydanie wieczorne.

[27] Melgunov S.P.Wspomnienia i pamiętniki.Moskwa: Indrik, 2003. S. 242.

[28] Niemcy w Moskwie// Wiadomości giełdowe. 1914. 18 sierpnia. Wydanie wieczorne.

[29] Kuptsova I.V.Op. cyt.Str. 103–104.

[30] W kole literacko-artystycznym// Russkie Wiedomosti. 1914. 11 października.

[31] Tamże; Rosenthal I.S.Op. cit.S. 305–306.

[32] Melgunov S.P.Wspomnienia i pamiętniki.S. 246.

[33] Ditto.Na drodze do rewolucji pałacowej.Moskwa: Borodino-E, 2003. S. 23.

[34] Lohr E.op. cyt.Str. 45, 77.

[35] Towarzystwo Miłośników Literatury Rosyjskiej// Russkoje slovo. 1915. 8 lutego;W Towarzystwie Miłośników Literatury Rosyjskiej// Russkie vedomosti. 1915. 8 lutego.

[36] Wykluczenie członków zagranicznych// Russkie Wiedomosti. 1915. 4 maja.

[37] Cesarskie Towarzystwo Miłośników Historii w 1915 r. Sprawozdanie z działalności naukowej i składu członków. Str. 1916. s. 9–11.

[38] Klub Niemiecki// Wiadomości Rosyjskie. 1914. 3 sierpnia.

[39] Dzienniki specjalne Rady Ministrów Imperium Rosyjskiego. 1909–1917//1914.Moskwa: ROSSPEN, 2006. S. 473–474;Rada Ministrów Imperium Rosyjskiego w czasie I wojny światowej. Dokumenty A.N. Jakhontowa (Nagrania ze spotkań i korespondencji). Petersburg: Instytut Historii Rosyjskiej Akademii Nauk, 1999. S. 92.

[40] Rosyjskie Państwowe Archiwum Historyczne (RGIA). F. 1284. Op. 187. 1914. D. 134. L. 17.

[41] Tamże, s. 29–85.

[42] Tamże, s. 35, 38, 42, 47.

[43] Tamże, s. 49–50, 84.

[44] Dziennik specjalny Rady Ministrów Imperium Rosyjskiego z 12 maja 1915 r. o przeznaczeniu kapitałów na zamknięte towarzystwa charytatywne wrogich poddanych//1915.Moskwa 2008. S. 257.

[45] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1915. D. 22. L. 15, 19–31.

[46] Archiwum Państwowe Federacji Rosyjskiej (GARF). F. 102. 4 dielo-vo. 1915. D. 127. L. 53, 61 ob., 66.

[47] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 152. L. 4.

[48] ​​Tamże, L. 10–10 rev., 15.

[49] RGIA. F. 1284. Op. 187. D. 167. L. 44–61.

[50] GARF. F. 102.00. 1916. D. 104. T. 2. L. 78.

[51] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 138. L. 1, 27, 35 t., 40, 45, 57, 59, 64.

[52] Tamże, L. 58 rev., 60 rev., 118;Sprawozdanie Rady z działalności Towarzystwa w 1914 r. za rok 1915.Str. 1916. S. 13, 17–18; Bogdanovsky A.E.Na czym polega walka z dominacją niemiecką (Cele i zadania Towarzystwa w 1914 r.).Str. 1917. S. 2.

[53] Sprawozdanie Rady z działalności Towarzystwa w 1914 r. za rok 1915.S. 5–6, 9.

[54] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 138. L. 110, 117.

[55] Sprawozdanie Rady z działalności Towarzystwa w 1914 r. za rok 1915.S. 1–3, 18–19; RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 138. L. 61.

[56] GARF. F. 102. 2 przypadki. 1915. D. 235. L. 1–6.

[57] Bogdanovsky A.E.Tamże cyt. s. 1; Mansyrev S.P.Własność ziemska w Niemczech a regulamin z 2 lutego 1915 r. (sprawozdanie odczytane na nadzwyczajnym walnym zgromadzeniu członków Towarzystwa z 1914 r. w dniu 29 kwietnia 1915 r.). Str. 1915. s. 1–24;Sprawozdanie Rady z działalności Towarzystwa w 1914 r. za rok 1915.s. 3–6, 9–12.

[58] Lohr E.op. cyt. Str. 40–41.

[59] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 138. L. 158, 162.

[60] Tamże, L. 162 rev.

[61] Tamże, L. 120, 177–178 tom.

[62] Mowa. 1916. 25 września;A.D. Protopopow i Towarzystwo 1914// Russkie Vedomosti. 1916. 17 września;Towarzystwo 1914// Ruskie Wiedomosti. 1916. 25 września;Towarzystwo 1914// Ruskie Wiedomosti. 1916. 17 października.

[63] Spotkanie członków Bloku Postępowego z A.D. Protopopowem, które odbyło się w mieszkaniu M.V. Rodzianko// Blok A.Ostatnie dni władzy carskiej/ Por. S.S. Lesnevsky, Z.I. Peregudova. Moskwa: Postęp-Plejady, 2012. S. 99.

[64] RGIA. F. 1284. Op. 187. 1914. D. 138. L. 178.

[65] Tamże, L. 154, 157–158 tomów, 162–163 tomów.

 

https://nlobooks.ru/article/11937/


Comments (0)

Rated 0 out of 5 based on 0 voters
There are no comments posted here yet

Leave your comments

  1. Posting comment as a guest. Sign up or login to your account.
Rate this post:
0 Characters
Attachments (0 / 3)
Share Your Location