Andrzej Kola. Badania archeologiczne i prace ekshumacyjne w miejscu zagłady Żydów w Jedwabnem, k/Łomży

Sprawozdanie antropologiczne z oceny materiałów kostnych wydobytych
podczas badań w Jedwabnie w okresie 21 maja - 4 czerwca 2001 r.

Wyk. Dr Andrzej Florkowski. Instytut Ekologii i Ochrony Środowiska
UMK w Toruniu ul. Gagarina 9-11. Tel .6114466 (056)

Sprawozdanie antropologiczne z oceny materiałów kostnych wydobytych podczas badań ekshumacyjnych w Jedwabnie w okresie od 21 maja do 4

czerwca 2001 r.

Podczas częściowej ekshumacji szczątków kostnych z terenu po spalonej stodole oraz mogile znajdującej się poza krawędzią popołudniową stodoły w Jedwabnie, w po­wierzchniowych warstwach znajdowano liczne pokruszone szczątki kostne które były całkowicie przepalone, słabo przepalone, częściowo lub fragmentarycznie przepalone (fot. 1,6 i inne) i kości na których nie widać śladów wysokiej temperatury.

Te, najczęściej małe, ułamki kostne są pozostałością po Żydach, których egzekucję wy­konano 10 lipca 1941 r.

W pierwszej części sprawozdania zajmę się oceną szczątków ciałopalnych.

Uwagi o metodach zastosowanych przy badaniu tych szczątków:

1. Zmiany zachodzące w kościach podczas spalania, stopień przepalenia. Działanie wysokiej temperatury na ciało ludzkie jest w ogólnych zarysach znane z prak­tyki sądowo-lekarsldej. Za dolną granicę temperatur w których odbywa się przepalenie kości, można przyjąć 700 stopni C, przy takiej bowiem temperaturze rozpadają się ko­rony zębów stałych. Sposób zachowania przedmiotów metalowych, stanowiących wypo­sażenie zmarłych, pozwala przypuszczać że, temperatura spalania nie przekracza 1000 st-C. Proces spalania tkanek miękkich w takich warunkach zachodzi szybko, zwłoki ulegają wysuszeniu, zwęgleniu a następnie całkowitemu spaleniu. Badania eksperymen­talne wykazały, że spalania tkanki kostnej polega na wyprażaniu jej organicznych ele­mentów, części mineralne kurczą się, kość staje się krucha i pęka, ma zabarwienie w zależności od wieku i okolic ciała oraz stopnia przepalenia. Kości całkowicie przepalone mają barwę kredowo białą i jasno popielą tą. Kości całkowicie przepalone zmniejszają się o około 10 %. Częściowe przepalenie nie powoduje kurczenia kości, jest mniej od­kształceń, a zabarwienie jest niebieskawo szare lub w przypadku słabego dostępu tlenu -

czarne. Ogólnie przyjmuje się 5 stopni przepalenia kości: 1 - przepalenie lub nadpalenie częściowe, 2 - przepalenie słabe - kości są mało popękane, mają ciemne zabarwienie (foto 1), 3 - przepalenie średnie - większe spękania i odkształcenia termiczne, zabarwie­nie przeważnie szare, 4 - przepalenie silne - pęknięcia, odkształcenia znaczne, kolor żół­tawy lub jasno szary, 5 - przepalenie bardzo silne - substancje organiczne wypalone zupełnie, barwa zbliżona do kredowo białej.

W materiale kostnym w Jedwabnie przeważają zdecydowanie pierwsze dwa stopnie.

2. Wydzielanie kości zwierzęcych.

Oddzielenie kości ludzkich od kości zwierzęcych nie jest specjalnie trudne, ponieważ uformowanie szczegółów anatomicznych jest właściwe tylko danemu gatunkowi. Wy­dzielenie fragmentów kości zwierzęcych jest możliwe na podstawie analizy porównaw­czej struktury substancji gąbczastej, która jest bardzo charakterystyczna na kościach ludzkich. W analizowanym materiale kostnym z Jedwabna około 5 % kości jest pocho­dzenia zwierzęcego (Fot. 4 A i B).

3. Liczba pochowanych osób.

Orzeczenie co do liczby osób opiera się na analizie fragmentów kości, które w szkielecie ludzkim występują pojedynczo. Do najczęściej zachowujących się fragmentów należą: krąg szczytowy, ząb obrotnika, część podstawna kości potylicznej, okolice guzowatości potylicznej zewnętrznej, guzowatość bródkowa żuchwy. Przydatne mogą być części pa­rzyste np. wyrostki sutkowe, okolice otworu słuchowego, części skaliste kości skronio­wych, kości jarzmowe itp.

Liczba pochowanych osób to jedno z podstawowych pytań zawartych w „postanowieniu o zasięgnięciu opinii”. Na pytanie, w przypadku ,Jedwabna, trudno jednoznacznie od­powiedzieć.

Proszę zwrócić uwagę, że materiał kostny po kremacji został dodatkowo rozdrobniony i wymieszany przez przeniesienie go do jam grobowych. Kości z 8 worków zostały pocho­wane przez rabina, mimo że nie były one poddane badaniom morfologicznym. Niestety, również nie jest wiadome ile kości ciałopalnych zalega na terenach nie przebadanych. Rezultatem przeglądnięcia rozdrobnionego materiału podniesionego z terenu stodoły oraz jej okolic było wyodrębnienie 33 okolic bródkowych żuchwy (Fot. 4).Ten element szkieletu okazał się najczęściej spotykany. Podobny rezultat uzyskano analizując pira-

midę kości skroniowej której znaleziono 60 sztuk (dwie piramidy występują u jednego osobnika) (Fot. 10). Pozostałe elementy były spotykane rzadziej.

Te zidentyfikowane żuchwy należały do osobników dorosłych, pozostaje do ustalenia ilość zamordowanych dzieci, których szczątki napotykano bardzo często w analizowa­nym materiale. Reprezentowane są wszystkie kategorie wieku dziecka młodszego - in- fans 1 (0-5-7 lat), dziecka starszego infans II (5-7 - 18-20 lat), młodzieńczego. Pewną wskazówką są zęby mleczne i ich zawiązki (zdjęcie Fot. 5). Zębów tych znaleziono 108 sztuk. Jest to spora liczba zważywszy, że jest to element drobny, trudny do znalezienia w materiale składającego się w 80 % ze żwiru. Gdyby uznać za diagnostyczną, proporcję między zębami stałymi (395 sztuk) a mlecznymi (108), to liczba spalonych dzieci wyno­siła by około 50 % liczby dorosłych, (zębów mlecznych jest 20, stałych 32).

Reasumując: w przebadanym materiale ciałopalnym można udokumentować (na pod­stawie bródki żuchwy)że znajdują się tam szczątki co najmniej 33 osób dorosłych i 15? dzieci w różnym wieku.

4. Ocena płci.

Ustalenie płci jest sprawą trudną. Najczęściej analizuje się budowę morfologiczną takich cech jak: brzegi oczodołów, wyrostki sutkowate, kości jarzmowe, nadoczodołową okolicę kości czołowej, guzowatość potyliczną, okolicę kątów żuchwy, guzowatość bródkową, wyrostek kłykciowy żuchwowy. Są to cechy, które po spaleniu nie odkształcają się, a wyrażane na nich struktury zachowują formę pozwalającą na ocenę płci osobnika.

Przy ocenie płci pomocne są cechy metryczne. Stosując funkcję dyskryminacyjne można ustalić zakresy zmienności pomiarów różnych fragmentów szkieletu żeńskiego lub mę­skiego. Inaczej mówiąc elementy bardzo małe należały zapewne do kobiety (Fot.2) duże do mężczyzny (Fot.l). Jednakże należy pamiętać, że wymiary kości spalonych różnią się od nie spalonych z powodu kurczenia kości w procesie spalania.

W materiale z Jedwabnego, łatwo można udowodnić występowanie obu płci u osób do­rosłych. Jeżeli chodzi o proporcje, to niestety wnioskowanie jest niemożliwe.

5. Ocena wieku.

Jest łatwe dla przepalonych szczątków noworodków, dzieci i osobników dorosłych do około 25 roku życia. Określenia opierają się na stopniu skostnienia poszczególnych ele­mentów kośćca, zrastania nasad z trzonami, procesie wyżynania zębów stałych i osta­

tecznych, na analizie linii nasadowych i szwów czaszkowych. W materiałach dobrze za­chowanych analiza powierzchni spojenia łonowego dostarcza informacji o wieku w chwili śmierci osobnika dorosłego. W przypadku braku spojenia łonowego głównym źródłem informacji o wieku zmarłego jest stan obliteracji szwów czaszkowych.

W materiale z Jedwabna można wykazać wiek we wszystkich kategoriach dorosłych osobników. Na zdjęciu nr 3 widoczny fragment pokrywy czaszki ma praktycznie całko­wicie zarośnięty szew czaszkowy - wiek senilis - starczy - powyżej 65 lat. Wiele innych fragmentów pokrywy ma szwy czaszkowe częściowo zarośnięte względnie silnie zaciśnię­te (kategorie maturus i adultus). Równie łatwo można wykazać występowanie kości dziecięcych zamordowanych w różnym wieku. Na podstawie wielkości nadpalonych ko­ści długich można udowodnić wiek: osobników w wieku juvenis (18-22 lata), nie w pełni zossyfikowana kość ramieniowa (Fot. 1), na podstawie kości ramieniowej o długości trzonu 164 mm - wiek 7-8 lat, na podstawie kości promieniowej o długości trzonu 134 mm - wiek 10 lat, kości udowej o długości 170 mm - wiek 2-4 lata.

Reasumując: w materiale kostnym występuje pełen przekrój wiekowy populacji ludzkiej od dziecka w wieku 0-0,5 lat (zawiązki zębów mlecznych), poprzez wszystkie kategorie dziecięce, młodzieńcze, wieku dorosłego i dojrzałego na wieku starczym skończywszy.

W drugiej części sprawozdania pozwolę sobie na bardzo ogólną ocenę odsłonię­tych kości w mogile oznaczonej jako 1, która znajduje się poza terenem stodoły, oraz mogile nr 2 w której znaleziono postument Lenina.

Ocena może być tylko bardzo ogólna, ponieważ nadzorujący rabini nie pozwalali na dotykanie, częściowo tylko odsłoniętych kości.

Mogiła nr 1 - poza krawędzią południowa stodoły.

Z pewnej odległości zidentyfikowano: (Foto grób 1)

1. nadpalona potylica, kręgosłup ułożony w porządku anatomicznym, bez pierwszych 5 kręgów szyjnych, kompletna miednica męska, lewa kość udowa, fragmenty żeber, 2 luź­ne kręgi piersiowe, prawa kość udowa o długości około 445 mm, prawa kość piszczelo­wa, rzepka, prawa kość udowa, fragment innej kości udowej, fragment prawej kości miednicznej + nasada górna prawej kości udowej, fragment kości piszczelowej i strzał­kowej.

Nieco dalej kości stępu, lewe piszczelowa i strzałkowa, wszystkie kości okrywała cholew­ka wysokiego buta. Odcinek szyjny kręgosłupa, fragmenty dwu kości miednicznych, kilkanaście nadpalonych żeber, nadpalona łuska kości ciemieniowej, fragment żuchwy

dorosłego osobnika, dziecięca kość udowa 1-2 lata, kości stępu i nasada lewej kości pisz­czelowej, obie kości miedniczne + nasady obu kości udowych, prawa kość udowa, frag­ment łopatki, prawa piszczelowa i strzałkowa, 2 kręgi, fragment podstawy czaszki, fragment miednicy dziecięcej, 2 kości ramieniowe, kość promieniowa, nasada dalsza ko­ści udowej, fragment k. krzyżowej.

Brak oceny miąższości tego grobu nie pozwala w największym nawet przybliżeniu oce­nić ilość pochowanych tam osób.

Mogiła nr 2. - w obrębie stodoły, w warstwie wierzchniej znaleziono statuę Lenina. Bezpośrednio pod pomnikiem znajduje się fragment szkieletu młodego osobnika (Fot.10) zidentyfikowano fragment nadpalonej czaszki (bez możliwości bliższej oceny) fragment kręgosłupa, miednica, niezossyfikowana kość udowa, czaszka z fragmentem kości przed­ramienia, fragment szkieletu - fragmenty żeber, miednicy, obie kości udowe, fragment kości ramieniowej, luźne kości długie kończyn.

W obrębie odsłoniętego kawałka grobu nr 2, można wykazać kości należące do 8 osob­ników dorosłych o nieoznaczonej płci oraz kości osobnika w wieku juvenis 17-20 lat. Na­tomiast w całym grobie, w którym udało się uchwycić miąższość, można się spodziewać szczątków około 20-30 osób.

Wśród pytań postawionych przez prokuratora nie jestem w stanie odpowiedzieć na py­tanie d i e: Jakie były przyczyny zgonów? Przez jaki okres zwłoki znajdowały się w zie­mi? Na te pytania chyba nikt nie jest w stanie odpowiedzieć.

Na pytanie f. Czy zwłoki pochowano w całości. Odpowiedź jest jednoznaczna. Widoczne w niewielkiej odsłoniętej przestrzeni są silnie pokawałkowane. Niestety ponieważ nie można było kości oglądnąć, brak jest bliższych informacji.

Fot 1. Głowy kości udowych należące do dwóch dorosłych mężczyzn
oraz koniec bliższy kości ramieniowej młodego chłopca.

Fot. 2. Kości nieprzepalone - obie skokowe, piętowa i cztery kości śródstopia - bardzo małe; zapewne należały do dorosłej kobiety.

Fot. 4. Fragmenty żuchw - okolica bródki.